Δημητρίου Μίχα, φιλολόγου

Μπορεῖ κάποιος νὰ συμφωνήσει ὅτι ἡ δημοτικὴ μοῦσα σπάνια ἐκφράζεται μὲ ὑπαινικτικὸ καὶ ἐλλειπτικὸ λόγο, λόγος, ὁ ὁποῖος ὅμως στοὺς θρήνους καὶ ἰδία στὸ ἱστορικὸ τραγούδι, ἐμπλουτίζεσαι μὲ μιὰ ἐξιδανικευμένη μυθοπλασία γιὰ νὰ προβάλλει τὸ παράδοξο καὶ ἀσυνήθιστο τῆς πραγματικότητας, αὐτὸ ποὺ ὑπερβαίνει τὸ κοινὸ μέτρο· ἴσως ὁ θαυμασμὸς καὶ τὸ δέος μπροστὰ στὴν θέα τοῦ θανάτου νὰ ἐξυψώνει τὰ πρόσωπα στὸ βάθρο τοῦ ἥρωα μεγεθύνοντας τὴν γενναιοφροσύνη, τὴν ὀμορφιὰ, τὴν πνευματικὴ ὑπεροχὴ, τὸν τόπο καταγωγῆς τους, τὰ αἰσθήματα ἀλληλεγγύης, ἀλτρουισμοῦ, καθὼς καὶ τὴν αὐταπάρνησι ζωῆς, ὡς «ἱερὴ πρᾶξι αὐτοθυσίας».

Πὼς ἀλλιῶς ὅμως ἡ σκέψι καὶ τὸ συναίσθημα τοῦ ἀνώνυμου ποιητοῦ νὰ ἀποτυπωθῆ; Καὶ μὴ ξεχνοῦμε ὅτι ἡ κάθε λέξι εἶναι ἀμάλγαμα πόνου καὶ ὕμνου, ὀδύνης καὶ δόξας, τραγωδίας καὶ ἐλπίδας, ποὺ ἐνέχει στὸν κορμὸ της καὶ τὴν νοηματικὴ σμίλευσι καὶ τὸ ἐκτόπισμα αἰσθημάτων καὶ τὸ πλήρωμα συνείδησης ὅλης τῆς ὁμοεθνοῦς κοινότητας. Κοινότητα βέβαια μὲ τοπικιστικὴ γεωγραφικὴ ἀντίληψι τότε, τῆς ὁποίας «κεντρικὸ σημεῖο ἀναφορᾶς τὴν περίοδο τοῦ 1821 δὲν ἦταν κάποια ἀφηρημένη ἔννοια τοῦ ἔθνους ἀλλὰ τὸ σόϊ, τὸ χωριό, ἡ συντεχνία, ἡ θρησκευτικὴ κοινότητα (μιλλέτ)— ὀντότητες δηλαδὴ ὁριζόμενες ἀπὸ τὸ ἄμεσο βιωματικό πεδίο τοῦ ἀνθρώπου... αὐτὴ ἦταν καὶ ἡ «πατρίδα» τους[1]

Ἐπίσης δὲν πρέπει οὔτε νὰ λησμονοῦμε ὅτι ἡ αὐτοθυσία ἐθεωρεῖτο ἀλλὰ καὶ θεωρεῖται ὡς μιὰ πρᾶξι πλήρους ἀνιδιοτέλειας καὶ ἀλτρουισμοῦ, ἡ ὁποία ἐκφράζει μιὰ δύναμι ψυχῆς ἔξω τῶν ἀνθρωπίνων ὁρίων, σὲ σημεῖο ὅπου ὁ συγκεκριμένος ἐθελούσιος τρόπος τοῦ «θνήσκειν», ἀγγίζει τὸ ὑπερβατικὸ ὡς μιὰ «ἔνθεον» κατάστασι, προσδιορίζοντας ὡς ἕνα βαθμὸ τὴν ἠθικὴ καὶ τὰ ἤθη μιᾶς κοινωνίας. Εἰδικὰ ὅταν ἐκεῖνοι ποὺ θυσιάζουν τὸν ἑαυτὸ τους γιὰ τὸ ὕψιστο ἰδανικὸ τῆς πατρίδας, ἐκτιμᾶται ὅτι ἔχουν φτάσει στὴν ἀπόλυτη ἰδεατῆ ἀρετὴ τὴν ὁποία ἡ κοινότητα ὀφείλει νὰ προβάλλει καὶ νὰ τιμήσει ὡς ἀξία της[2]. Ἔτσι ὁ θάνατος, κατὰ τὸν κοινωνιολόγο Ρομπέρ Χερτς, δὲν ἀποτελεῖ ἕνα ἁπλὸ καὶ προφανὲς βιολογικὸ γεγονός, ἀλλὰ μιὰ σύνθεσι ἀπὸ πεποιθήσεις, συναισθήματα καὶ πρακτικές, ποὺ ἀναπαριστᾶται στὴ συλλογικὴ συνείδησι καὶ ὀργανώνει τὴν κοινωνικὴ ζωή».[3]

Ὁ Ὁμηρικὸς γιὰ παράδειγμα κόσμος μὲ τὴν ἀνδρεία τῶν ἀρίστων καὶ τὴν εὔκλεια τῆς ὑστεροφημίας, ἀντιμετώπισαν τὸν θάνατο ὡς τὸ «μέτρον» καὶ τὸ ἀλάθητο κριτήριο τῆς ἀξιοπρέπειας καὶ τῆς τιμῆς καὶ μιᾶς ἠθικῆς δέσμης συνεχοῦς ἀγωνιστικότητας ποὺ προσδιόριζε τὸ ἰδανικὸ τῆς ζωῆς στὸ «αἰὲν ἀριστεύειν». Ὅλη δὲ ἡ ζωὴ τοῦ Ὁμηρικοῦ ἥρωα ἦταν ἡ ἐπιδίωξι καὶ ἀναγνώρισι τοῦ «Κλέους», δηλαδὴ τῆς ἀθάνατης δόξας ποὺ κερδίζεται πέραν ἀπὸ τὴν διάρκεια ἀριστείας τῆς ζωῆς του, - ὡς ἀνταμοιβὴ γιὰ τὰ σπουδαία κατορθώματα του -, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴν τιμὴ ὅλης τῆς γενιᾶς του. Ἡ υστερόφημη μνεία, ἀπὸ τὴν ἐκτίμησι ὅλων τῶν ἐπιγόνων του, ἦταν γιὰ αὐτὸν ἡ ἔκφανσι τῆς ἀθανασίας τὴν ὁποία προσδοκοῦσε. Ὁ Ἕκτορας ἦταν σαφὴς μιλώντας περήφανα γιὰ τὴν μελλούμενη μεταθανάτια εὔκλειά του δείχνοντας κάποιον ποὺ ἔχει σκοτώσει στὴν μάχη: Νὰ τὸ μνῆμα τοῦ ἄνδρα ποὺ πέθανε παλιά καὶ τὸν ὁποῖο ὁ μέγας Ἕκτορας σκότωσε, αὐτὸν τὸν ἀνδρειωμένο. Αὐτὸ θὰ ποῦν καὶ ἡ δόξα μου δὲν θὰ χαθεῖ ποτὲ» (Ἰλιάδα Ἡ, 89-91)[4]

Ἡ Ἰφιγένεια ἀπὸ ἕνα ἀθῶο κορίτσι, τὸ ὁποῖο αὐθόρμητα, μὲ τὸ βαθύτερο αἴσθημα αὐτοσυντήρησης τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης, ἐκρήγνυται ἀρχικὰ λέγοντας: «πὼς εἶναι τρελὸς αὐτὸς ποὺ εὔχεται νὰ πεθάνει, γιατὶ εἶναι πολὺ καλύτερη μιὰ ἄθλια ζωὴ ἀπὸ ἕναν εὐκλεῆ θάνατο»[5], (Ιφιγ. εν Αυλίδι, στίχ. 1249-52) - μεταμορφώνεται ἡ ἴδια σὲ ἡρωίδα γυναίκα καὶ ἀνυψώνεται σὲ πρότυπο ὑψίστου ἡρωισμοῦ καὶ αὐτοθυσίας, ἀποδεχομένη τὸν ρόλο της ὡς «κοινὸν τέκος» προσφορᾶς (θυσίας) γιὰ ὁλόκληρη τὴν Ἑλλάδα, θυσία ἡ ὁποία καὶ θὰ τῆς χαρίσει τὴν αἰώνια δόξα[6] (Ιφιγ. εν Αυλ. στιχ. 1386)

Γι’ αὐτὸ ὁ ὁμηρικὸς ἥρωας καὶ ὁ μυθικὸς τῆς ἀρχαίας τραγωδίας, προτιμᾶ νὰ πεθάνει τιμημένος παρὰ νὰ ζήσει ἀτιμασμένος. Εἶχε ὡς βασικὴ ἀρχὴ νὰ ὑπερασπίζει ἕως θανάτου τὶς ἀξίες καὶ τὴν τιμὴ τῆς κοινωνίας του καθὼς ἡ προσβολὴ της θεωροῦνταν τὸ μεγαλύτερο «ἠθικὸ πλῆγμα», «ἡ θνηφόρος αἰδώς», ποὺ διέτρεχε τὸ πρόσωπο του γιατὶ ὁδηγοῦσε στὴν ἀτίμωσι του καὶ στὴν αἰώνια ἀφάνεια[7].

Στὸ πνεῦμα αὐτό, ἂς μὴν ἀγνοηθῆ πὼς καὶ ἡ «σκύλευσι», ἡ ἀφαίρεσι δηλαδή, ἢ σύλησι τοῦ ὁπλισμοῦ τοῦ ἥρωα κατὰ τὸν τραυματισμὸ του ἢ τὸν θάνατο του θεωροῦνταν ὡς ἡ χειρίστη προσβολὴ καὶ τὸ βίωμα τῆς βαρύτερης ταπείνωσης ποὺ σπίλωνε καὶ εὐτέλιζε ὅλη τὴν ὁμόεθνη συλλογικότητα. Δὲν εἶναι τυχαία ἡ ἀναφορὰ τοῦ στίχου: «Κόρη, γιὰ ρίξε τ’ ἅρματα, γλίτωσε τὴ ζωὴ σου». Εἶναι ἡ ἀπεμπόλησι τῆς τιμῆς καὶ ὁ εὐτελισμὸς τοῦ ἥρωα. Κάτι ποὺ ἡ νεαρὴ Λένω ἐδῶ, δὲν θὰ ἀντέξει καὶ θὰ προτιμήσει τὸν θάνατο. Εἶναι φυσικὰ γνωστὸ ὅτι οἱ σφοδρότερες «ὁμηρικὲς μάχες» συνέβησαν γύρω ἀπὸ ἕναν νεκρὸ ἥρωα γιὰ νὰ ὑπερασπιστοῦν τὴν τιμὴ του : τὴν μὴ σκύλευσι» δηλαδὴ ἁρπαγὴ  τῆς πανοπλίας του, ποὺ σήμαινε ἀφαίρεσι τῆς ὑπόληψης του, τῆς οὐσιαστικῆς ὑπόστασής του.[8]

Στὴν Σουλιώτικη κοινωνία, ἡ βίωσι τοῦ θανάτου μοιάζει μὲ ἀναβίωσι τοῦ Ὁμηρικοῦ ἰδανικοῦ. Ἡ ἀτιμασμένη ζωὴ (μὴ ἐλεύθερη) εἶναι «αἰδὼς» μὲ τὴν ἔννοια τῆς ντροπῆς, τῆς ἀναξιοπρέπειας, ὁ δὲ εὐκλεὴς θάνατος εἶναι προτιμότερος, γιατὶ χαρίζει τὴν ὑστεροφημία καὶ μὲ τοὺς ὅρους τοῦ χριστιανικοῦ βιώματος χαρίζει τὴν Ἀθανασία. Ἡ αὐτόβουλη δὲ ἐπιλογὴ τῆς ἰδιόμορφης αὐτοχειρίας εἶναι ἀποδεκτὴ στὴν κοινὴ συνείδησι καὶ στὴν Ὀρθόδοξη Χριστιανικὴ ἠθικὴ καὶ ταυτόχρονα τιμᾶται ὡς πρότυπη στάσι θυσίας: ἀνδρείας και ἀρετῆς ἀπὸ τὴν πολιτεία, ὅταν συμβαίνει γιὰ ἀνώτερο καὶ θεῖο σκοπὸ.  

Ἡ αὐτοθυσία ἔχει ὡς πρότυπο της τὴ Θυσία τοῦ Θεανθρώπου Χριστοῦ καὶ τὰ πλεῖστα «μαρτύρια θανάτου» τῶν πιστῶν χριστιανῶν, ἔτσι ἡ «ἑκούσια θυσία τῆς ζωῆς» (αὐτοκτονία), στὴν προκειμένη περίπτωσι δὲν ἀντιμετωπίζεται ὡς ἄρνησι ἢ ἀποκήρυξι τῆς ζωῆς, ἀλλὰ τοὐναντίον, τὸ νὰ πεθάνει κάποιος ὑπὲρ τῆς πατρίδας καὶ τῆς πίστης του, τιμᾶται ὡς ἥρωας καὶ μάρτυρας τόσο ἀπὸ τὴν Πολιτεία ὅσο καὶ ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία. Μάλιστα καταξιώθηκε καὶ μὲ τὴν λεκτικὴ μεταμόρφωσι τῆς «αὐτοκτονίας» σὲ ἀξιολογικὸ ὑπερθετικὸ περιεχόμενο (πνευματικὸ καὶ ἠθικὸ) μὲ αὐτὸ τῆς «αὐτοθυσίας», γιὰ νὰ διακριθῆ ἡ θετικὴ ἀπὸ τὴν ἀρνητικὴ της ὄψι[9].

Ἔτσι ἡ Αὐτοθυσία νοηματοδοτείται ὄχι τόσο ὡς πρᾶξι ἀλτρουιστικὴ χάριν ὠφελημάτων ἄλλων ἀτόμων, οὔτε ὅπως τὴν ὁριοθετοῦσε ὁ Ντυρκέϊμ ὡς «ἀλτρουιστικὴ πρᾶξι τυφλῆς ἀφομοίωσης τοῦ ἀτόμου στὴ συλλογικὴ ζωὴ καὶ σὲ κοινωνικὴ ὁμάδα μὲ ὑψηλὸ βαθμὸ κοινωνικῆς συνοχῆς»[10], ὅπου τὸ ἄτομο - τύπου καμικάζι - λειτουργοῦσε ὡς ἐνεργούμενο καὶ φερέφωνο μιᾶς ἰδεοληπτικῆς πλύσης ἐγκεφάλου, ὁδηγούμενο μετὰ σὲ αὐτοκτονία γιὰ ἕνα ὅραμα πολιτικού ἢ θρησκευτικού σκοπού.

Στὴν προκειμένη περίπτωσι (τῶν Σουλιωτῶν καὶ ἄλλων παρομοίων) ἡ διαφορὰ εἶναι ποιοτικὴ καὶ ἡ νοηματικὴ φορὰ δὲν ἔχει νὰ κάνει μὲ ἄβουλο ἄτομο ἢ μὲ κάποιον ποὺ λειτουργεῖ ὡς πειθήνιο ὄργανο, ἀλλὰ μὲ πρόσωπα ἔχοντα ἰσχυρὴ προσωπικότητα, καὶ κάτω ἀπὸ ἀκραῖες συνθῆκες μὲ ἐλεύθερη συνειδητή ἐπιλογὴ, προτιμοῦν τὸν θάνατο ἀπὸ μιὰ ἀναξιόπρεπη, ὑπόδουλη ζωή.

Ἔτσι ἡ ὑπεράσπισι τῆς τιμῆς καὶ τῶν ἰδεωδῶν τῆς κοινότητας ποὺ ζῆ μὲ βασικὰ ταυτοτικά στοιχεῖα τὴν θρησκευτικὴ πίστι, τὸ καθημερινὸ ελληνότροπο πνεῦμα καὶ τὸ κοινὸ ἀγωνιστικὸ πάθος ἐναντίον ἑνὸς κοινοῦ ἐχθροῦ, ποὺ τοὺς ἀρνεῖται τὴν ἐλεύθερη ζωή, δὲν εἶναι στάσι ἰδεοληψίας, ἀλλὰ ἐνσυνείδητη ἐπιλογή, τὴν ὁποία ἀντιλαμβανόμαστε καλύτερα ὅταν τὴν συγκρίνουμε μὲ μιὰ παράδοσι εὐψυχίας αἰώνων, μὲ ἀρχὴ τὴν Ὁμηρικὴ περίοδο, τὴν ὁποία ἀπαθανάτισε τόσο εὔστοχα ὁ Θουκυδίδης στὸν Ἐπιτάφιο Περικλέους: (2.42.1-2.43.6)[11], μὲ κυρίαρχη τὴν ἐπιγραμματικὴ φράσι: οὓς νῦν ὑμεῖς ζηλώσαντες καὶ τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ᾽ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον κρίναντες μὴ περιορᾶσθε τοὺς πολεμικοὺς κινδύνους. [2.43.5 ) Ἔχοντας αὐτοὺς γιὰ παράδειγμα καὶ ξέροντας πὼς εὐτυχία θὰ πεῖ ἐλευθερία καὶ ἐλευθερία σημαίνει ἀνδρεία, δὲν πρέπει νὰ δειλιάζετε μπροστὰ στοὺς κινδύνους τοῦ πολέμου.

 Ἕνατέτοιοἦθοςἐξέφρασανκαὶοἱἀγωνιστὲςτοῦ 21ὅταντὸἀπαίτησανοἱσυνθῆκες, προβάλλονταςτὴνὕψιστηεὐαισθησίατῆςτιμῆςκαὶτῆςἀξιοπρέπειαςὡςτὴνὑψηλότερηἀρετή. ἩσυνείδησιτῆςἙλληνικῆςψυχῆςτὴνπερίοδοτῆςὈθωμανικῆςσκλαβιᾶςἀφυπνίστηκεμέσαἀπὸμιὰδιαχέουσαἙλληνικὴπαράδοσιτῶνμύθωνκαὶθρύλωντης, τῆςγλώσσαςκαὶκαταγωγῆς, τῆςἱστορίαςτηςκαὶκυρίωςμέσαἀπὸτὴνζῶσαἐθιμικὴβίωσικαὶτοὺςτρόπουςτῆςἄσβεστηςχριστιανικῆςπίστηςὡςμιμητὲςτῶνμαρτύρωνκαὶτῆςἴδιας «ἐξἀγάπηςαὐτοθυσίαςτοῦΘεανθρώπου». Εἶναι τὰ οὐσιώδη ταυτοτικά στοιχεῖα ποὺ διέκριναν τὸν ὀλιγογράμματο καὶ στενάζοντα τότε Ἕλληνα ἀπὸ τὸν κατακτητή[12].

Ἡ ὀδύνη τῆς σκλαβιᾶς μὲ τὴν ἀναξιοπρεπῆ ἔξω ἀπὸ τὰ ἀνθρωπιστικὰ ἰδεώδη, βίαιη σκληρότητα της, τὸν ἔμαθε νὰ γνωρίζει καὶ νὰ ἑρμηνεύει τὸν φόβο καὶ τὸ ἀντιπάλεμα τοῦ θανάτου σὲ μιὰ φίλια σχέσι μὲ τὸν τόπο του καὶ τὴν δύναμι ταυτόχρονα ἀγάπης γιὰ ζωή, ἔτσι ὅπως ἡ διδαχὴ αἰώνων πρόβαλε αὐτὴ τὴν σχέσι. Ὁ Σουλιώτης μοιάζει μὲ τὸν πανταχόθεν πληγωμένο Ἕλληνα ποὺ δὲν θέλησε νὰ «ἀφομοιωθῆ» στὸ ὀθωμανικὸ τυραννικὸ σύστημα καὶ βρῆκε τὴν ἀνεξάρτητη καταφυγὴ του μέσα στὶς χαράδρες καὶ στὶς βουνοκορφὲς τοῦ Σουλίου, γνωρίζοντας πὼς ὅλη ἡ ἐκεῖ διαβίωσι του θὰ ἦταν μιὰ ἀναμέτρησι μὲ τὴν ζωὴ καὶ τὸν θάνατο.  

Τὸ δημοτικὸ τραγούδι τῶν θρήνων, ἡ βυζαντινὴ ψαλμωδία τῶν παθῶν, τῆς Σταύρωσης καὶ Ἀνάστασης, ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἁγιογραφία τοῦ Ἐσταυρωμένου καὶ τῶν μαρτύρων, ἡ γνῶσι νεομαρτύρων τῆς πίστης καὶ τῆς «φιλοπάτριδος ἐλευθερίας», εἶναι στοιχεῖα ἄμεσης ἐπαφῆς καὶ βιώματος. Κοντὰ σὲ αὐτὰ ἀκολουθῆ καὶ ἡ ὅλη κλασσικὴ παράδοσι μέσω τῶν μαρτύρων τοῦ Βυζαντίου[13]: μνήμη τοῦ ἀντιστασιακοῦ- ἀλτρουιστικοῦ θανάτου τοῦ μυθικοῦ Προμηθέα γιὰ τὸ ἀνθρώπινο σύνολο, τοῦ ἡρωικοῦ θανάτου τιμῆς τῶν «ἀρίστων» στὰ ἔπη τοῦ Ὁμήρου, τοῦ «μακαρίου»- εὐτυχοῦς θανάτου στὰ παραδείγματα τοῦ Σόλωνα, στὸ ἐπεισόδιο του μὲ τὸν Κροῖσο, ἢ ἡ μάχη τῶν Θερμοπυλῶν μὲ ἡγέτη τὸν Λεωνίδα, γεγονὸς τὸ ὁποῖο ἔγινε ἕνα διαχρονικὸ σύμβολο τῆς θυσίας καὶ τοῦ χρέους γιὰ τὴν ὑπεράσπισι τῶν μεγάλων ἐθνικῶν ἰδανικῶν• ἢ ἀκόμη καὶ ὁ «φιλόπολις»-φιλόπατρις» πολίτης τοῦ Περικλέους στὸν Ἐπιτάφιο κατὰ τὸν Πελ/κό πόλεμο, καὶ βέβαια χρονικὰ ἀπὸ τοὺς τελευταίους- πρὶν τὴν ὀθωμανικὴ ὑποδούλωσι -, ὁ τιτανικός, ἀκατάβλητος θάνατος τοῦ Διγενῆ μὲ τὸν Χάρο, ἀπὸ τὸ ἱστορικὸ Βυζάντιο, εἶναι γνωρίσματα τῆς ψυχοσύνθεσης καὶ ἀντίληψης τοῦ διαχρονικοῦ Ἕλληνα γιὰ τὸν θάνατο.

Σύμφωνα μὲ τὸν Χρ. Μαλεβίτση, «ὁ μυθικὸς Διγενής, ὁ Τιτάνας ἐκπαιδεύει ἥρωες. Οἱ πρωτογονικές κατηγορίες τῆς λαϊκῆς ψυχῆς : Φύση-Ζωή-Θάνατος, παίρνουν ἱστορικὴ ὑπόσταση καὶ ἀνθρώπινα μέτρα• καὶ διαμορφώνεται ὁ τύπος τοῦ «παλληκαριοῦ» καὶ τοῦ «λεβέντη». Ἔτσι, οἱ θεμελιακὲς άξίες τοῦ πολιτισμοῦ αὐτοῦ πήγασαν ἀπὸ τὰ βάθη τοῦ ζωτικοῦ πυρήνα, ὄχι σὰν λέξεις, άλλά σὰν τρόπος τοῦ ζῆν, σὰν ζωτικὰ κέντρα ὅπου πύκνωσε καὶ ώργανώθηκε καὶ ἐκφράσθηκε ἢ πλησμονὴ τῆς ζωῆς. Ἡ ζωὴ πλέον δὲν εἶναι βιολογικὴοἰκονομήση• τὴν συνταράσσει ἔρως Ἐλευθερίας· ἀποζητάει τὴν ἐλευθερία ὑπερβαίνοντας καὶ τὸ θάνατο. Βούληση καὶ πράξη εἶναι ἕνα καὶ τὸ αὐτό. Ἢ ζωὴ εἶναι ἰδέα καὶ ἢ ἰδέα ζωὴ»:

«Τὸ Σούλι κι' ἂν προσκύνησε, κι’ ἂν τούρκεψε 'ν ἡ Κιάφα,

ἡ  Δέσπω ἀφέντες Λιάπηδες δὲν ἔκανε, δὲν κάνει».

Δαυλὶ ‘ς τὸ χέρι 'ν ἅρπαξε, κόραις καὶ νύφαις κράζει.

«Σκλάβαις Τούρκων μὴ ζήσωμε, παιδιὰ 'μ’ μαζὶ μοῦ ἐλᾶτε.

Καὶ τὰ φυσέκια ἀνάψανε, κι' ὅλοι φωτιὰ γινῆκαν. (δημ. Τῆς Δέσπως)

Τὸ κλέφτικο τραγούδι ἀποκαλύπτει τὸ θαῦμα ποὺ εἶχε συντελεσθῆ μέσα στὴ συνείδηση τοῦ ριπτασμένου λαοῦ.»[14]. Στὴν σκλαβιὰ δὲν ὑπάρχειδίλημμα: ἢ Ἐλευθερία ἢ θάνατος• καὶ στὸ νόημα τοῦ θανάτου συμπεριλαμβάνεται καὶ ἡ ἀπόφασι τῆς αὐτοθυσίας, ὅσο ἀκραία καὶ ἀνορθολογικὴ πρᾶξι καὶ ἂν φαίνεται.

Γι’ αὐτὸδὲνμιλοῦμεγιὰτὸνθάνατοποὺἔχεινὰκάνειμὲτὴν «ἐσωτερικὴἀθλιότητα» ἀστάθειαςκαὶἀνισορροπίαςτῆςὕπαρξης (Ἡρακλῆς, Φαίδρα, Ἰώ) ἢμὲκάποιορῆγμαφρενοπληξίας (Αἴας) γιὰνὰἀποπλύνουν: ἀτίμωσι, αἰδώ, πόνο, μελαγχολία, δύσκλεια), ἀλλὰμιᾶςἐνἐπιγνώσειἐπιλογῆςποὺκρίνουντὴνσυνέχειατῆςζωῆςμὲτὴνὄψιτῆς «ἀσχήμιας» της, ὡςτὴνἀνέντιμη, ἀναξιόπρεπηδιαμονὴποὺθὰμοιάζειμὲβάναυσητιμωρίαδιαρκείαςστὴνσκλαβιά, τέτοιαποὺἡἀπώλειατηςεἶναιπροτιμότερηἀφοῦδὲνθὰἀπολαμβάνουντὴν «φυσικὴὀμορφιὰ» τηςὡςἐλεύθεραὄντα. Ἐδῶ λοιπὸν ὁ θάνατος σὲ ὅλες τὶς «μορφὲς» του (αὐτοπυρπόλησι, κατακρήμνισι ἀπὸ βράχο, πνιγμὸς σὲ ποταμὸ), βιώνεται σὲ ἄμεση σχέσι καὶ ἀντιπαράθεσι μὲ τὴν ὀμορφιὰ τῆς Φύσης καὶ τῆς Ζωῆς[15], μὲ τὴν πνευματικὴ οὐσία καὶ τὰ πρότυπα τους. Στὴν θέα καὶ ἐμπειρία τοῦ θανάτου φωτίζεται τὸ Νόημα καὶ τὸ τραγικὸ Μεγαλεῖο τῆς Ζωῆς[16] Ἔτσι στὸν ἀγώνα γιὰ τὴν κατάκτησι τῆς ὀμορφιᾶς τῆς Ζωῆς ἀντιμετωπίζεται μὲ λεβεντιὰ – σὰν προετοιμασμένοι ἀπὸ καιρὸ – καὶ ὁ ἔλλογος γιὰ τοὺς πολλοὺς φόβος τοῦ θανάτου. Ὅταν ἡ ὀργανικὴ ζωὴ ἀμαυρώνεται ὀδυνηρὰ σὲ ὑπόδουλη πορεία, χωρὶς ἐλευθερία, ἀξιοπρέπεια καὶ δικαίωμα ἐπιλογῶν στὴν συνέχεια τῆς ὅποιας ἐπίγειας διαδρομῆς της, τότε ὁ Θάνατος λογίζεται ὡς λύτρωσι γιατὶ αἴρονται τὰ βασικὰ στοιχεῖα τῆς οὐσίας τῆς ζωῆς. Καὶ ἐδῶ βρίσκεται τὸ ὁριακὸ σημεῖο τοῦ ἠθικοῦ προβληματισμοῦ ποὺ ἐξοβελίζει τὴν «κοσμικὴ» ἀντίληψι» περὶ αὐτοκτονίας καὶ καταξιώνει τὴν αὐτοθυσία ὡς δικαίωμα συνειδητῆς ἐπιλογῆς καὶ πρᾶξι «ἔν-τιμης» ἀτομικῆς ἐλευθερίας, χωρὶς φυσικὰ κατ’ οὐδένα τρόπο νὰ θεωρεῖται, ὅτι σὲ ἀνάλογες συνθῆκες εἶναι ἐπιβεβλημένο, ὡς κανόνας, γιὰ κάποιον ἄλλο νὰ συμβῆ τὸ ἴδιο[17].

Ἡ εὐδαιμονία, ἡ εὐτυχία της δὲν εἶναι στιγμιαία βίωσι ἀλλὰ συνεχὲς πάλεμα, ἕνας διαρκῆς ἀγῶνας γιὰ νὰ κατακτήσει τὶς τέσσερις διαστάσεις τοῦ εὖ –(εὐτυχίας), (παραθετικὸ τοῦ ἐπιθέτου ἀγαθὸς) : δηλαδή, τὸ ἄμεινον: τὴν εὐρωστία, τὴν ἀνδρεία, τὴν εὐψυχία καὶ γενναιότητα ποὺ ἀπαιτεῖ ἡ ζωὴ• τὸ βέλτιον : τὴν ἱκανότητα νὰ μαθαίνει κανεὶς καὶ νὰ ἔχει πνευματικὴ ἐξέλιξι• τὸ κρεῖττον: τὸ νὰ εἶναι κανεὶς ἐγκρατὴς καὶ ἀνώτερος τῶν παθῶν, νὰ βαίνει πρὸς τὴν ἀρετὴ καὶ τὴν ἠθικὴ ἀνωτερότητα, καὶ τὸ λῷον: νὰ κερδίζει τὴν ἀποδοχὴ καὶ τὴν ἐκτίμησι τῶν ἄλλων μὲ τὴν ὠφελιμότητα του καὶ μὲ τὴν δίκαιη συμπεριφορὰ του[18]. Συμπυκνωμένα ἴσως τὰ συμπεριλάβει ἡ ἔννοια τῆς καλοκαγαθίας, τὸ νόημα τῆς ὁποίας κυριολεκτεῖ μὲ τὸν ἰδεώδη χαρακτῆρα τοῦ ἀνθρώπου ποὺ συνδυάζει τὸ εὔρωστο σωματικὸ κάλλος μὲ τὴν πνευματικὴ καλλιέργεια καὶ τὴν ἠθικὴ του τελειότητα.

Ἡπυρπόλησι τῆς Μονῆς Ἀρκαδίου τὴν 9^ἡ Νοεμβρίου 1866

Ἐπιλογικά.

Τὸ Σουλιώτικο ἔπος μπορεῖ μέσα σὲ μιὰ ἑβδομάδα τοῦ Δεκεμβρίου τοῦ 1803 (16 ἕως 23 τοῦ αὐτοῦ μηνὸς) νὰ ἔχει ἐπιδείξει τρία γεγονότα αὐτοθυσίας καὶ ἕνα τέταρτο τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1804, στὴν Μονὴ Σέλτσου, τῆς Λένως Μπότσαρη, ὅμως ὁ ἀπελευθερωτικὸς Ἀγῶνας τοῦ Ἑλληνικοῦ λαοῦ τοῦ 1821 πέρασε στὴ ἱστορία ὡς ἕνα ἡρωικὸ ἔπος ποὺ καταξιώθηκε στὴν συνείδησι τοῦ ἑλληνισμοῦ μὲ πολλὰ γεγονότα ποὺ συγκίνησαν μὲ τὸ πνεῦμα γενναιότητας καὶ αὐτοθυσίας γιὰ τὴν πατρίδα. Θυμίζουμε κατὰ χρονολογικὴ ἀνάμνησι τὰ ἑξῆς:

• Ὁ Γεωργάκης Ὀλύμπιος κατὰ τὴν Ἐπανάστασι στὴν Μολδοβλαχία περικυκλώθηκε ἀπὸ τοὺς τούρκους στὴν Ἱερὰ Μονὴ τοῦ Σέκου. Ὅταν διαπίστωσε ὅτι θὰ ἦταν μάταιη ὁποιαδήποτε ἀντίστασι, ἔλαβε τὴν ἀπόφασι τὴν ἡμέρα ποὺ τὸ ἡμερολόγιο ἔγραφε 9^ἡ Σεπτεμβρίου, νὰ θυσιαστοῦν ὅλοι ἀντὶ νὰ παραδοθοῦν. Ἄναψε φωτιὰ σὲ ἕνα βαρέλι μὲ πυρίτιδα μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ἀνατιναχτεῖ ὁ πύργος τοῦ κωδωνοστασίου, ὅπου βρίσκονταν οἱ ἀμυνόμενοι ὑπερασπιστὲς. Ὁ ἴδιος, οἱ σύντροφοι του καὶ ὅσοι Ὀθωμανοὶ βρίσκονταν ἔξω ἀπὸ τὸν χῶρο ποὺ εἶχαν ἐγκλωβισθῆ ἔχασαν τὴ ζωὴ τους.
• Ἀπρίλιος τοῦ 1822. Ἡ ἐπανάστασι στὴν Νάουσα καταπνίγεται ἀπὸ τὸν Ἐμπού Λουμπούτ Πασᾶ. Στὸν Ναὸ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου ποὺ εἶχε καταφύγει ἄμαχος πληθυσμὸς μπῆκαν οἱ τοῦρκοι στὶς 18 Ἀπριλίου καὶ τοὺς κατέσφαξαν βάζοντας φωτιὰ καὶ στὴν ἐκκλησία. Τότε ἕνας ἀγωνιστὴς ὀνόματι Ζῶτος παρ’ ὅτι βαριὰ τραυματισμένος μὲ ἀνυπέρβλητο ἡρωισμὸ βάζει φωτιὰ στὴν μπαρούτι καὶ θάβονται ὅλοι στὰ συντρίμμια.
• Ἐπίσης, στὰ διαδραματισθέντα αἱματηρὰ γεγονότα τῆς Νάουσας καὶ μετὰ μόλις ἀπὸ τέσσερις ἡμέρες (22 Απριλίου 1822) στὴν θέσι «Στουμπάνοι», ἐγκλωβίστηκαν δεκατρεῖς γυναῖκες μὲ τὰ παιδιὰ τους, οἱ ὁποῖες σὲ μιὰ κορυφαία πράξι ἡρωισμοῦ καὶ αὐτοθυσίας, προτίμησαν νὰ πεθάνουν πέφτοντας μὲ τὰ παιδιὰ τοὺς στὰ ὁρμητικὰ νερὰ τοῦ ποταμοῦ τῆςἈραπίτσας προκειμένου νὰ μὴ σκλαβωθοῦν, μιμούμενες τὶς Σουλιώτισσες τοῦ Ζαλόγγου.  
• Στὶς 8 Ἀπριλίου 1826, ὅταν ἀποφασίστηκε ἡ «Ἔξοδος» τοῦ Μεσολογγίου, ἕνας ἀπὸ τοὺς ἐπωνύμους μαχητὲς ὁ Χρῆστος Καψάλης, παρέμεινε πίσω (στὸ σπίτι του) ἔχοντας τὴν εὐθύνη τῶν γερόντων καὶ τῶν γυναικοπαίδων, ἐξ ὅσων ἀδυνατοῦσαν νὰ ἀποδράσουν ἀπὸ τὸν πολιορκητικὸ κλοιό. Ὅταν ὅμως οἱ τουρκοαιγύπτιοι εἰσέβαλαν, τοὺς περιεκύκλωσαν καὶ ἑτοιμάζονταν νὰ ὁρμήσουν μέσα, ὁ ἡρωικὸς Καψάλης ἔριξε ἕναν ἀναμμένο δαυλὸ στὴν πυρίτιδα καὶ ἀνατινάχτηκαν ὅλοι, οἱ στὸν περίγυρο πολιορκητὲς καὶ φυσικὰ οἱ πολιορκούμενοι Ἕλληνες.
• Τελευταία ἀναφορὰ θὰ γίνει γιὰ τὴν πυρπόλησι τῆς Μονῆς Ἀρκαδίου τὴν 9^ἡ Νοεμβρίου 1866 ἀπὸ τὸν Κωστῆ Γιαμπουδάκη, μὲ τὴν συγκατάθεσι τοῦ ἡγουμένου Γαβριήλ, ὁ ὁποῖος ἦταν μάχιμο μέλος τῆς ἐπιτροπῆς τῶν ἐπαναστατῶν, ἔβαλε φωτιὰ στὴν μπαρουταποθήκη γιὰ νὰ μὴ σκοτωθοῦν ἀδρανοῦντες, ἀλλὰ νὰ πέσουν μὲ ἡρωισμὸ στὴν ἀπέλπιδα ἀντίστασι. Μαζὶ μὲ τοὺς ὑπάρχοντες μοναχούς, σκοτώθηκαν 400 γυναικόπαιδα καὶ 250 μάχιμοι ἄντρες, ἐνῶ ὑπολογίζεται ὅτι σκοτώθηκαν καὶ πάνω ἀπὸ 1500 τουρκοαιγύπτιοι.

Σὲ κάθε ἕνα ἀπὸ αὐτὰ τὰ ὁλοκαυτώματα, ὁ θάνατος δὲν ἦταν τέλος, ἀλλὰ ἡ τελική, αἰώνια ἐπικύρωσι τῆς ἀδιαπραγμάτευτης βούλησης γιὰ ἐλευθερία, τιμὴ καὶ ἀξιοπρέπεια τοῦ Ἀνθρώπου.

Τὸ τρίτο μέρος : Ὁ «Χορὸς τοῦ Ζαλόγγου», θὰ ἀναρτηθῆ ἐν εὐθέτῳ χρόνῳ μετὰ τὶς ἑορτὲς τῶν Χριστουγέννων

Σημειώσεις

[1]ΣΠΥΡΙΔΩΝ Γ. ΠΛΟΥΜΙΔΗΣ, Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ «ΘΑΝΑΤΟΥ» ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ (1821-1832), ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ, Μνήμων, Τόμ. 32 (2012), σελ.1, επίσης στην ίδια σελ. «Οι ελληνικοί αγροτικοί πληθυσμοί ταυτίζονταν με τον μικρό τους τόπο, την ιδιαίτερή τους κοινότητα και την ιδιαίτερη πατριαρχική κοινωνική δομή στην οποία εντάσσονταν·αυτή ήταν και η «πατρίδα» τους.

[2]Ἡ αὐτοθυσία ἀπέκτησε διαστάσεις ὑπερβατικὲς γιὰ τὸ Γένος. Οἱ πράξεις αὐτὲς τραγουδήθηκαν σὲ δημοτικὰ τραγούδια, ἀναπαραστάθηκαν στὴ λαϊκὴ τέχνη καὶ ἀναδείχθηκαν σὲ ἐθνικοὺς μύθους. Ἡ μνήμη τοῦ Ζαλόγγου, τοῦ Κουγκίου καὶ τῶν μαχῶν τοῦ 1821 καλλιέργησε τὴν ἐθνικὴ συνείδησι, προσφέροντας πρότυπα γιὰ τὶς ἑπόμενες γενιές. Ἔτσι, ἡ αὐτοθυσία λειτουργεῖ ὄχι μόνο ὡς ἱστορικὸ γεγονὸς ἀλλὰ καὶ ὡς θεμέλιο τῆς ἐθνικῆς ταυτότητας. Ὁ Σπυρίδων Τρικούπης, Ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως, τ. 1, Ἀθήνα 1853, σ'. 210–215, π.χ. παρουσιάζει τὸν Ἀθανάσιο Διάκο ὡς πρότυπο χριστιανικοῦ μάρτυρα, ποὺ μὲ τὴ θυσία του συνδύασε τὴν πίστι μὲ τὴν ἀγάπη πρὸς τὴν πατρίδα. Ὁ Γιάννης Κορδάτος, στὸ «Ἡ Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση», τ. 2, Ἀθήνα 1972, σ'. 415–420., ἐμφανίζει τὸν Παπαφλέσσα στὸ Μανιάκι ὡς συνειδητὸ ἡγέτη ποὺ προτίμησε τὴν αὐτοθυσία ἀπὸ τὴν ὑποχώρησι στὸ ἐχθρό. Ἡ πρᾶξι του ὑπενθυμίζει τὴν Θουκυδίδεια (Ἐπιτάφιος)- Ἀριστοτελικὴ («Ἠθικὰ Νικομάχεια» (ΙΧ, 1169a–1170a) διδασκαλία ὅτι ὁ σπουδαῖοςἄνδραςὁλοκληρώνεται μὲ τὴν ὑπέρτατη προσφορὰ τῆς ζωῆς του γιὰ τὴν πόλι του. (πατρίδα). Ὁ Σπυρομήλιος (1800-1880) ἀγωνιστὴς τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821 καὶ ὁ πρῶτος Πρόεδρος τῆς Βουλῆς τῶν Ἑλλήνων στὰ «Ἀπομνημονεύματα» του, Ἀθήνα 1859, σ'. 112–120, παρουσιάζει τὸν «καλόγερο Σαμουήλ» στὴν ἀνατίναξι τοῦ Κουγκίου μὲ πνεῦμα πίστης καὶ ἐλευθερίας. Ἡ πρᾶξι αὐτὴ ἔδωσε στὸν Ἀγῶνα διάστασι ἱεροῦ μαρτυρίου, καθὼς ἡ θυσία γιὰ τὴν πατρίδα ταυτίζεται μὲ τὴ θυσία γιὰ τὴν ὀρθόδοξη πίστι. 

[3]Robert Hertz, DEATH THE RIGHT HAND, translated by RODNEY AND CLAUDIA NEEDHAM With an Introduction by E. E. EVANS-PRITCHARD, PRINTED IN GREAT BRITAIN AT THE UNIVERSITY PRESS ABERDEEN, σελ.27-28

[4]«ἀνδρὸς μὲν τόδε σῆμα πάλαι κατατεθνηῶτος, / ὅν ποτ' ἀριστεύοντα κατέκτανε φαίδιμος Ἕκτωρ. / ὥς ποτέ τις ἐρέει· τὸ δ' ἐμὸν κλέος οὔ ποτ' ὀλεῖται» (Ιλ. Η, 89-91)

[5] «τὸ φῶς τόδ᾽ ἀνθρώποισιν ἥδιστον βλέπειν, / τὰ νέρθε δ᾽ οὐδέν· μαίνεται δ᾽ ὃς εὔχεται / θανεῖν. κακῶς ζῆν κρεῖσσον ἢ καλῶς θανεῖν».(Ιφιγ. εν Αυλίδι, στίχ. 1249-52)

[6] ταῦτα πάντα κατθανοῦσα ῥύσομαι, καί μουκλέος, /Ἑλλάδ᾽ ὡς ἠλευθέρωσα, μακάριονγενήσεται. /καὶ γὰρ οὐδέ τοί τι λίαν ἐμὲ φιλοψυχεῖν χρεών· /πᾶσιγάρ μ᾽ Ἕλλησι κοινὸν ἔτεκες, οὐχὶ σοὶ μόνῃ. (Ιφιγ. εν Αυλ. στιχ. 1383-86) Τέτοια σωτηρία ο θάνατός μου φέρνει, κι αθάνατη φήμη θα έχω· την Ελλάδα εγώ τη λύτρωσα θα λένε. (μεταφρ. Θρασ. Σταύρου)

[7]Τὸ πνεῦμα τῆς αὐτοθυσίας ὑπὲρ ἀγαθοῦ σκοποῦ στὴν ἀρχαία τραγωδία, κυρίως στὰ ἔργα τοῦ Εὐριπίδη, ἐκφράζεται ὡς ἡ ὕψιστη ἐκδήλωσι ἠθικῆς ἀκεραιότητας καὶ ἀφοσίωσης σὲ μιὰ ἀνώτερη ἀξία, εἴτε πρόκειται γιὰ τὴν πόλι εἴτε γιὰ τὴν τιμή. Ἡ Ἰφιγένεια (στὴν Ἰφιγένεια ἐν Αὐλίδι) θυσιάζεται οἰκειοθελῶς γιὰ τὴν ἐπιτυχία τῆς πανελλήνιας ἐκστρατείας, ἐνῶ ὁ Μενεκέας (στὶς Φοίνισσες) προσφέρει τὴ ζωὴ του γιὰ τὴν σωτηρία τῆς Θήβας. Παρομοίως, ἡ Μακαρία (στοὺς Ἡρακλεῖδαι) ἐπιλέγει τὸν θάνατο γιὰ νὰ σώσει τοὺς πρόσφυγες τοῦ γένους της καὶ νὰ ἐξασφαλίσει τὴ νίκη τῆς πόλης ποὺ τοὺς φιλοξένησε, ἀποδεικνύοντας ἔτσι τὴν μετάθεσι τῆς ἡρωικῆς ἀρετῆς ἀπὸ τὸ πεδίο τῆς μάχης στὴν ἠθικὴ ἐπιλογὴ. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἡ Ἄλκηστι (Ἄλκηστις) αὐτοθυσιάζεται ἀπὸ ἀπόλυτη συζυγικὴ ἀγάπη (ὑπὲρ προσώπου), ἐνῶ ἡ Ἀντιγόνη (Ἀντιγόνη) ἀποδέχεται τὸν θάνατο γιὰ νὰ τηρήσει τοὺς θείους νόμους καὶ τὸ οἰκογενειακὸ καθῆκον, ὑπερασπιζόμενη μιὰ ἀνώτερη ἠθικὴ τάξι πραγμάτων. Τέλος, ὁ Αἴας (Αἴας), ἐπιλέγοντας τὴν αὐτοκτονία, θυσιάζει τὴ ζωὴ του γιὰ νὰ διατηρήσει τὴν ἡρωικὴ του τιμὴ καὶ ἀξιοπρέπεια, καθὼς μιὰ ζωὴ γεμάτη ντροπὴ θεωρεῖται χειρότερη ἀπὸ τὸν θάνατο. Συνολικά, αὐτὲς οἱ πράξεις ἀναδεικνύουν τὴν τραγικὴ σύγκρουσι μεταξὺ τοῦ ἀτομικοῦ συμφέροντος (τῆς ζωῆς) καὶ τοῦ ὑψηλοῦ χρέους (ἠθικοῦ ἢ συλλογικοῦ), μὲ τοὺς ἥρωες νὰ ἐπιλέγουν συνειδητὰ τὸ τελευταῖο.

[8] Λ. Πόλκας, Το κλέος στην Ιλιάδα, www.greek-language.gr

[9] Ἡ διαφορὰ αὐτοθυσίας καὶ αὐτοκτονίας βρίσκεται στὴν ἀνομοιότητα αἰτιῶν καὶ κινήτρων. Ἡ αὐτοθυσία νοηματοδοτεῖται ἀπὸ τὴν συνειδητὴ ἐπιλογὴ θανάτου μὲ ἀνιδιοτελῆ κίνητρα καὶ ἡ ἀκραία πρᾶξι προκαλεῖται ἀπὸ ἀγάπη πρὸς τὸν συνάνθρωπο ἢ τὴν πατρίδα καὶ γιὰ νὰ ἀποφευχθοῦν καταστάσεις βιασμοῦ τῆς ἀνθρώπινης ἐλευθερίας καὶ ἀξιοπρέπειας, ἐνῶ ἡ αὐτοκτονία εἶναι ἀποτέλεσμα κλιμακούμενων ψυχικῶν παθογενῶν διαταραχῶν, ἀπόγνωσης καὶ αὐτοκαταστροφῆς μὲ ἐκμηδένισι τοῦ ἐνστίκτου αὐτοσυντήρησης καὶ κυρίως τῆς αὐτοεκτίμησης.

[10] Ντούνης Ανδρέας, Η μελέτη της Αυτοκτονίας: Μία σύνοψη του διάσημου έργου του EmileDurkheim, socialpolicy.gr/2016/03/η μελέτη της αυτοκτονίας.

[11] «Λίγοι εἶναι οἱ Ἕλληνες ποὺ δὲν εἶναι, σὰν καὶ τοὺς γενναίους αὐτούς, κατώτεροι ἀπὸ τὸν ἔπαινο ποὺ τοὺς γίνεται. Νομίζω πὼς ὁ θάνατος τους καὶ φανέρωσε καὶ ἀπαθανάτισε τὴν ἀνδρεία τους [2.42.3]…. πεθαίνοντας γιὰ τὴν πατρίδα ἀποκτᾶ τὸ δικαίωμα νὰ κρίνεται μόνο γιὰ τὴν παλληκαριά του. Ὅλοι μαζί, στὴν κοινὴ τους προσπάθεια, ὠφέλησαν περισσότερο ἀπ᾽ ὅ,τι ἴσως ἔβλαψε ὁ καθένας χωριστὰ στὴν ἀτομικὴ του ζωή. … Προτίμησαν ν᾽ ἀντισταθοῦν καὶ νὰ πεθάνουν παρὰ νὰ δειλιάσουν καὶ νὰ ζήσουν κι' ἀπόφυγαν ἔτσι τὴν ντροπὴ τῆς καταλαλιᾶς, θυσιάζοντας τὴν ζωὴ τους γιὰ τὸ ἔργο ποὺ εἶχαν ἀναλάβει. Ἡ στιγμὴ ποὺ τοὺς βρῆκε τὸ χτύπημα τῆς μοίρας δὲν ἦταν γι᾽ αὐτοὺς στιγμὴ φόβου, ἀλλὰ δόξας. [2.42.4]…»Στάθηκαν ἀντάξιοι τῆς πολιτείας ποὺ τοὺς ἀνάθρεψε. Ὅσοι ζοῦμε, πρέπει νὰ εὐχόμαστε νὰ ἔχομε καλύτερη μοίρα, χωρὶς ὅμως νὰ ἔχομε γι᾽ αὐτὸ φρόνημα λιγότερο τολμηρό, ὅταν ἀντιμετωπίζομε τὸν ἐχθρό. [2.43.1]… Ὅλοι μαζὶ τῆς πρόσφεραν τὴ ζωὴ τους κι' ὁ καθένας τους λάμβανε ἀθάνατο ἔπαινο καὶ δοξασμένο τάφο, ὄχι τόσο αὐτὸν ὅπου κείτονται, ὅσο τὴν μνήμη ἐκείνων ποὺ θὰ θέλουν νὰ τοὺς δοξάσουν, [2.43.3]… (Μετάφρ. ‘Αγγέλου Βλάχου, www.greek-language.gr)

[12]«Δεν θα κατανοήσουμε μια ιστορική περίοδο εκ των υστέρων, αν δεν μπορούμε να αντιληφθούμε την πραγματική της υπόσταση, αν δεν εντρυφήσουμε στο ήθος της εποχής και των ανθρώπων της. Γιατί το ήθος αποτελεί στην ουσία τον καμβά επί του οποίου μπορούν να ιστορηθούν ιστορικές συγκυρίες και προσωπικότητες, … Ήθος που είχε διαμορφωθεί μέσα στα πλαίσια της παράδοσης του ελληνικού λαού, φορείς και εκφραστές της οποίας ήταν οι αγωνιστές και οι ήρωες του 1821, που είχε σφυρηλατηθεί μέσα στις παραδοσιακές κοινότητες και στο ορθόδοξο ενοριακό σύστημα, που είχε φωτιστεί στα εκπαιδευτήρια της εποχής… Τόσο οι μορφωμένοι όσο και οι απαίδευτοι, τόσο οι πολεμιστές όσο και οι πολιτικοί και λόγιοι που ενεπλάκησαν στην Επανάσταση, σε διαφορετικό ίσως βαθμό, μέτοχοι και εκφραστές αυτού του ελληνορθόδοξου ήθους ήταν. Αυτό τους στήριξε στην απόφασή τους, αυτό υπήρξε η μόνη βοήθειά τους καθώς ουσιαστικά μόνοι αγωνίστηκαν, και αυτό ήταν η βάση για τη διαμόρφωση του φρονήματός τους….»: Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗ, Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΟ ΗΘΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ, ΑΠΟΣΤΟΛΣ ΒΑΡΝΑΒΑΣ, ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΕΤΑΡΤΗ, ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ - ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2021, ΤΟΥ ΟΓΔΟΗΚΟΣΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΤΟΜΟΥ, σελ. 78-79

[13] Αυτόθι, σελ. 78-79

[14] Χρήστου Μαλεβίτση, ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ, Αισθητικά, φιλοσοφικά και κοινωνιολογικά δοκίμια, εκδ. ΔΩΔΩΝΗ, ΑΘΗΝΑ 1972, σελ. 60

[15]Τὴν διάστασι αὐτὴ μὲ τὸν πλέον οὐσιαστικὸ τρόπο ἀποδίδει ἡ διεισδυτικὴ ποιητικὴ πέννα τοῦ Δ. Σολωμοῦ στοὺς «Ἐλευθέρους Πολιορκημένους», ὅπου ἡ Φύσι ὡς δύναμι πειρασμοῦ μὲ τὴν ἐρωτική, μαγικὴ ὀμορφιὰ της, μετράει τὴν ἠθικὴ ἀξία τῆς αὐτοθυσίας τῶν Μεσολογγιτῶν καὶ τὴν ἑρμηνεύει μὲ τὸν πιὸ εὔγλωττο τρόπο γιατί, παρ'ὅτι πολιορκημένοι καὶ καταπονημένοι ἀπὸ τὴν πεῖνα, παραμένουν πνευματικὰ καὶ ἠθικὰ Ἐλεύθεροι. ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ Β',1,2,3.

[16] Αυτόθι, σελ. 58

[17] .ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΠΑΥΛΙΔΟΥ, Η ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΩΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2013,σελ.10

[18] Τὰ ἑρμηνευτικὰ τῶν παραθετικῶν ἀπὸ τὸ Λεξικὸ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας: Liddell, Scott, JonesAncientGreekLexicon.

Σχετική βιβλιογραφία

1. Αλέξη Πολίτη,Ο ΧΟΡΟΣ ΤΟΥ ΖΑΛΟΓΓΟΥ, Πληροφοριακοί πομποί, πομποί άναμετάδοσης, δέκτες πρόσληψης ,sarantakos.wordpress.com/alexis-politis-o-xoros-tou-zaloggou-2.pdf
2. ΑΝΝΑ ΣΑΛΑΒΑΤΗ, Δια-βάζωντας τον Θάνατο των Άλλων: Νεοελληνικές Θανατογραφίες στις αρχές του 20ού αιώνα, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2020
3. Αραβαντινός Π., Χρονογραφία της Ηπείρου, τ. Α' - Β, Αθήνα, 1856.
4. Αραβαντινός Σπ., Ιστορία Αλή Πασά του Τεπελενλή, τ. Α' - Β', Αθήνα, 1895 (φωτομηχανική ανατύπωση Σεπτέμβριος 1979).
5. Αρης Γ.Λ., Η Αλβανία και η Ήπειρος στα τέλη του ΙΗ' και στις αρχές του ΙΘ' αιώνα, Εισαγωγικό σχόλιο - επιμέλεια: Βασίλης Παναγιωτόπουλος, Αθήνα, 1994.
6. Ασδραχάς Σπ., «Σουλιωτικά σημειώματα», Επιθεώρηση Τέχνης, τ. ΙΘ', 1964, σ. 174-185.
7. Βασίλης Κραψίτης, Η αληθινή ιστορία του Σουλίου (1600-1803), Αθήνα 1982
8. Βάσω Ψιμούλη, ΣΟΥΛΙ ΚΑΙ ΣΟΥΛΙΩΤΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ, Αθήνα 1995
9. Γιάννης Κορδάτος, Η Μεγάλη Ελληνική Επανάσταση, Αθήνα 1972.
10. ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΠΑΥΛΙΔΟΥ, Η ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΩΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2013
11. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Φ. ΚΑΡΑΤΖΕΝΗ, Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΕΛΤΣΟΥ, ΔΡΑΜΑΤΙΚΑ ΑΝΤΙΣΤΑΣΙΣ ΤΩΝ ΣΟΥΛΙΩΤΩΝ, ΑΘΗΝΑ 1970
12. Διονύσιος Κόκκινος, Η Ελληνική Επανάσταση, Αθήνα 1957
13. ΚΟΣΜΑΣ ΚΟΛΙΟΦΩΤΗΣ,Οι Σουλιώτες και οι αγώνες τους (1715-1821), ΚΑΛΑΜΑΤΑ 2024
14. Λαμπρίδης Ι., Ηπειρωτικά Μελετήματα, τχ. 10 «Σουλιωτικά», Ιωάννινα, 1971.
15. Μ. Α. ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ, ΕΝΑΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΟΘΩΝΑ ΓΙΑΒΟΠΟΥΛΟΥ ΓΙΑ ΤΟ 1821, ΕΡΓΟ ΤΟΥ 1919 ΣΤΟ ΑΘΗΝΑΪΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΕΜΕΣΟΥ
16. Μάρθα Τσανακτσίδου, Από την Ομηρική φιλοσοφική Αριστεία, Ομηρικός άναξ και φιλόσοφος βασιλιάς, Θες/κη, 2009
17. Μ. Γ. ΒΑΡΒΟΥΝΗ, Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΟ ΗΘΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ, ΑΠΟΣΤΟΛΣ ΒΑΡΝΑΒΑΣ, ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΕΤΑΡΤΗ, ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ - ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2021, ΤΟΥ ΟΓΔΟΗΚΟΣΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΤΟΜΟΥ, σελ. 78-79
18. Μιχάλης Κ. Τσώλης, Σουλιωτών Oλοκαύτωμα, ΤΟ ΣΟΥΛΙ... Ο ΦΑΡΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ, εκδ. ΝΟΗΣΗ
19. Νικόλαος Αναστασόπουλος, Το Σούλι στον Τύπο της Επανάστασης (1824-1827): Η περίπτωση των εφημερίδων «Ο Φίλος του Νόμου, «Ελληνικά Χρονικά» και «Γενική Εφημερίς της Ελλάδος», 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ (1821-2021), ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΣΟΥΛΙΟΥ, (ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ, 23 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2021)
20. Ντούνης Ανδρέας, Η μελέτη της Αυτοκτονίας: Μία σύνοψη του διάσημου έργου του Emile Durkheim, socialpolicy.gr/2016/03/18, η-μελέτη-της-αυτοκτονίας
21. Ντούνης Ανδρέας, Η μελέτη της Αυτοκτονίας: Μία σύνοψη του διάσημου έργου του Emile Durkheim, socialpolicy.gr/2016/03/18, η-μελέτη-της-αυτοκτονίας
22. π. Ηλία Μάκου, Η ιστορική αλήθεια και οι πηγές για το Χορό του Ζαλόγγου, thesprotiki.gr/16 Δεκεμβρίου 2022
23. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΙΧΑΗΛΑΡΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ (1770-2000), Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ, 1ος τόμ., 18ον τεύχ., εκδ. Ελληνικά Γράμματα, VII. Ο ΑΛΗ ΠΑΣΑΣ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
24. Παπαγεωργίου Γ., «Συμβολή στην ιστορία της Πάργας κατά τον 18ο αι.», π. Ηπειρωτικά Χρονικά, τ. 22, 1980, σ. 93-132.
25. Περραιβός Χρ., Ιστορία Σουλίου και Πάργας, τ. Α' - Β', β' έκδοση, Βενετία, 1815.
26. Περραιβός Χρ., Απομνημονεύματα πολεμικά, τ. Α' - Β', Αθήνα, 1836.
27. Π.Σ. ΠΟΜΩΝΗΣ – Ι.Σ. ΜΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΟΥΛΙΟΥ Η΄ ΗΡΩΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΤΩΝ ΣΟΥΛΙΩΤΩΝ ΚΑΙ ΣΟΥΛΙΩΤΙΔΩΝ, ΕΝ ΚΩΝ/ΛΕΙ ΤΥΠΟΙΣ ΑΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ- ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ, 1908
28. Ρένα Λουτζάκη, Ο ΧΟΡΟΣ ΤΟΥ ΖΑΛΟΓΓΟΥ, Αρχαιολογία και Τέχνες 100-4
29. Σπυρίδων Τρικούπης, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήνα 1853–1857.
30. Leake W.Μ., Travels in Northern Greece, τ. Α' - Δ', Λονδίνο, 1814.
31. Pouqueville F.C.Η.L., Voyage de la Grece, τ. Α' - ΣΤ', Παρίσι, 1826-1827.
32. Pouqueville F.C.Η.L., Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, ήτοι η Αναγέννησις της Ελλάδος, Μετάφραση: Ξ. Ζύγουρας, Αθήνα, 1890.
33. Hristos D. Merantzas, Τhe Dance of Zalongo and its echoing culture in the texts of European Philhellenes amidst the irst half of the 19th century. 200 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ (1821-2021), ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΣΟΥΛΙΟΥ, (ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ, 23 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2021)
34. Robert Hertz, DEATH THE RIGHT HAND,translated by RODNEY AND CLAUDIA NEEDHAM With an Introduction by E. EVANS-PRITCHARD, PRINTED IN GREAT BRITAIN AT THE UNIVERSITY PRESS ABERDEEN, σελ.27-28