Δημητρίου Μίχα, φολολόγου

Προλεγόμενα:

«Τὰ Χριστούγεννα - σύμφωνα μὲ τὸν μακαριστὸ Ἐπίσκοπο Ἐρζεγοβίνης καὶ ἐξαιρετικὸ θεολόγο π. Ἀθανάσιο Γέφτιτς (1938-2021) -, εἶναι ἡ Θεοφάνια: «Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί» (Α' Τιμ. 3,16), γεννώμενος ὡς ἄνθρωπος, δηλ. ἄνθρωπος σὰν καὶ μᾶς ἀπὸ σάρκα καὶ αἷμα (Έβρ. 2,14). Τὰ Χριστούγεννα εἶναι ἡ ήμέρα ποὺ ἡ ἁγία ’Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία μας, ἑορτάζει τὴν κατὰ σάρκα Γέννησι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐκ τῆς Ύπεραγίας Θεοτόκου στὸ σπήλαιο τῆς Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας ἐπὶ Καίσαρος Αὐγούστου.

’Ἀπὸ τότε δὲ καὶ ἀρχίζει στὴν οὐσία καὶ ἡ ἱστορία τῆς Χριστιανικῆς Ἐκκλησίας. Αὐτὴ ἡ φανέρωσι τοῦ Θεοῦ ἐν σαρκί, αὐτὴ ἡ Γέννησι τοῦ Θεοῦ ὡς ἀνθρώπου, εἶναι τὸ μεγαλύτερο γεγονὸς ὅλων τῶν ἐποχῶν καὶ ὅλων τῶν αἰώνων. Καὶ τὰ Χριστούγεννα, σὰν ἑορτὴ τῆς γεννήσεως τοῦ Θεοῦ ὡς ἀνθρώπου, ὡς Θεανθρώπου, εἶναι ἀρχὴ ὅλων τῶν ἐκκλησιαστικῶν ἑορτῶν τῶν Χριστιανῶν, γιατὶ εἶναι άρχή ὅλων τῶν ἐκκλησιαστικῶν γεγονότων τῆς χριστιανοσύνης.

Γιὰ τὸ θέμα, ἡ συγκεκριμένη στήλη ἀντιμετωπίζει τὴν Ἑορτὴ μὲ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν σεβασμό, ἑνὸς ὀρθοδόξου πιστοῦ. Ἐκφράστηκε, κατὰ καιρούς, γιὰ αὐτὴν τὴν Ἑορτὴ, σχεδὸν μὲ ὅλους τοὺς θεολογικοὺς κλάδους: μὲ τὴν δογματικὴ διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας, μὲ τὴν λατρευτικὴ μετοχή, μὲ τὴν ἁγιογραφική ἀπόδοσι καὶ ὑμνολογική ἑρμηνεία, ἀκόμη μὲ τὴν λαογραφικὴ- ἐθιμικὴ παράδοσι καθὼς καὶ μὲ τὴν λογοτεχνικὴ πρόσληψί της. Φέτος στὸ Χριστουγεννιάτικο πνευματικὸ ὑπερῶο θὰ… προσκαλέσουμε δύο φημισμένους φιλοσόφους τοῦ ὑπαρξισμοῦ: τὸν Δανὸ χριστιανὸ προτεστάντη (χρημάτισε γιὰ λίγο καὶ ἱερέας) Σόρεν Κίρκεγκωρ καὶ τὸν Ρῶσο χριστιανὸ ὀρθόδοξο ὑπαρξιστὴ φιλόσοφο Νικολάϊ Μπερντιάεφ, σὲ μιὰ προσπάθεια νὰ ἐκμαιεύσουμε τὶς θέσεις τους καὶ τὸ νόημα ποὺ δίνουν γιὰ τὴν Γέννησι τοῦ Χριστοῦ.

Γιὰ νὰ προϊδεάσουμε: σύμφωναμὲτὸνKierkegaard, τὰ Χριστούγεννα συνιστοῦν τὸ «σκάνδαλο τῆς ἐνανθρώπησης». Τὸ αἰώνιο γίνεται πεπερασμένο, ὁ Θεὸς γίνεται ἄνθρωπος. Αὐτὸ δὲν εἶναι μιὰ ἁπλῆ ἰδέα ἢ διδασκαλία, ἀλλὰ «τὸ ἀπόλυτο παράδοξο» ποὺ προκαλεῖ τὸν ἄνθρωπο νὰ πάρει προσωπικὴ ἀπόφασι ἀποδοχῆς. Τὸ «ἅλμα τῆς Πίστεως» εἶναι ἀπαραίτητο γιὰ νὰ σταθῆ ὁ ἄνθρωπος ἀπέναντι σὲ αὐτὸ τὸ γεγονός. Ἔτσι, ἡ Γέννησι τοῦ Χριστοῦ δὲν ἔχει μόνο ἱστορικὴ σημασία, ἀλλὰ ὑπαρξιακή, καθὼς ἀφορᾶ τὴν προσωπικὴ σχέσι κάθε ἀνθρώπου μὲ τὸ μυστήριο τοῦ Θεανθρώπου.

Ὁ Ν'. Μπερντιάεφ δίνει ἔμφασι στὴν ἐλευθερία καὶ στὴ δημιουργικότητα τοῦ ἀνθρώπινου προσώπου. Τὰ Χριστούγεννα δὲν εἶναι μιὰ ρωμαντική ἀνάμνησι, ἀλλὰ ἡ ἐπιβεβαίωσι ὅτι ὁ Θεὸς μπαίνει στὴν τραγικότητα τῆς ἱστορίας καὶ ἀνοίγει δρόμο ἐλευθερίας. Ἡ Γέννησι τοῦ Χριστοῦ σηματοδοτεῖ τὴν ὑπέρβασι τῆς ἱστορικῆς ἀναγκαιότητας καὶ τοῦ θανάτου. Ὁ Χριστὸς γεννιέται ὡς ἀληθινὸς ἄνθρωπος, μέσα στὴ φτώχεια καὶ τὴν ταπείνωσι, γιὰ νὰ φανερώσει ὅτι ἡ σωτηρία δὲν εἶναι ἐξωτερικὸς καταναγκασμὸς ἀλλὰ καρπὸς ἐλευθερίας καὶ ἀγάπης.

Ἀρχικά, - καὶ μὲ ὁλοκάρδιες εὐχὲς γιὰ πνευματικὰ καὶ εὐτυχῆ Χριστούγεννα - θὰ παρουσιάσουμε πρῶτον τὸν Σόρεν Κίρκεγκωρ καὶ ὕστερα τὸν Νικολάϊ Μπερντιάεφ.

Εἰσαγωγή

Ὁ Søren Kierkegaard (1813–1855) ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς ἐμβληματικώτερες μορφές τῆς νεωτερικῆς ὑπαρξιακῆς φιλοσοφίας, ὅχι μόνον διότι ἀνέδειξε τὴν ὑποκειμενικότητα ὡς ἔσχατον τόπο ἀληθείας, ἀλλὰ καὶἐπειδὴἐτόλμησε νὰ θέσι τὸ μυστήριο τῆς Ἐνανθρώπησης τοῦ Χριστοῦ στὸ κέντρο τῆς φιλοσοφικῆς του ἀναζήτησης. Ἡ θεολογική του σκέψι δὲν εἶναι άπλώς θεωρητικὴἑρμηνεία τοῦ Χριστιανισμοῦ, ἀλλὰἐμπειρικὴ καὶὑπαρξιακὴἀνάγνωσι τοῦ μυστηρίου τοῦ Θεοῦ ποὺ γίνεται ἄνθρωπος. Ἡἐνανθρώπησι γιὰ τὸν Κίρκεγκωρ δὲν ἀποτελεῖἱστορικὸ γεγονός, ἀλλὰ τό ἀείζωον Παράδοξο, ἐντός τοῦὁποίου ὁ Θεὸς συναντᾶ τὸν ἄνθρωπο καὶτὸἄπειρο ἐγκολπώνεται τὸ πεπερασμένο. Ἡ Πίστι, ὑπ᾽ αὐτὸ τὸ πρῖσμα, εἶναι ὄχι γνωσιακὴἔγκρισι, ἀλλὰ «ὑπαρξιακὸἅλμα», ὅπως τὸ ὀνομάζει,  μία ἐμπιστοσύνη ποὺὑπερβαίνει τὴν λογικὴ κατανόησι.

Μέσα σ᾽ αὐτὸ τὸὑπαρξιακὸ πλαίσιο ἐξετάζονται τέσσερις θεμελιώδεις διαστάσεις τοῦ Κίρκεγκωρειανοῦ στοχασμοῦ:

1. Ἡ Ἐνανθρώπησι λογίζεται ὡς τὸ Παράδοξο τῆς Πίστεως∙

2.       Ἡ Γέννησι τοῦ Χριστοῦ εἶναι τὸ  Κάλεσμα στὴν Ὑποκειμενικότητα.

3.      Ἡ Πίστι τοῦ «Ἁπλοῦανθρώπου»: (τὸἄτομο μὲ συναίσθησι εὐθύνης ποὺ ξεχωρίζει ἀπὸ τὴν μᾶζα)[1] εἶναι ἐμπειρία τοῦ Σκανδάλου τῆς Ἐνανθρώπησης τοῦ Θεοῦ

4.      ὉΧριστός ὡς Παράδειγμα καὶὡς Παρουσία.

1. ἩἘνανθρώπησι ὡς τὸ Παράδοξο τῆς Πίστης

Γιὰ τὸν Κίρκεγκωρ, ἡ Γέννησι τοῦ Χριστοῦ—ἡἘνσάρκωσι— εἶναι τὸ ἀπόλυτο παράδοξο καὶ τὸἱστορικὸ γεγονὸς ποὺ (προς)καλεῖ τὸν ἄνθρωπο στὸ «ἅλμα τῆς πίστης» (leapoffaith). Στὸ Παράδοξο των Χριστουγέννων ποὺ σηματοδοτοῦν τὴν εἴσοδο τοῦ Αἰωνίου (Θεοῦ) στὸ Χρονικὸ της ἀνθρώπινης ἱστορίας, ὁἄνθρωπος ὡς ἕνα «ἁπλὸ ἀτομο» θα βρεθῆ στην Πρόκλησι αὐτῆς τῆς ἕνωσης Θεοῦ καὶἈνθρώπου που εἶναι ἀδύνατο νὰ τήν κατανοήσει με τὴν Λογικὴ, με την ἀντικειμενικὴ σκέψι. Ὁἀληθινὸς Χριστιανισμὸς ἀπαιτεῖ τὴν ὑποκειμενικὴἀποδοχὴ αὐτοῦ τοῦ παραδόξου, δηλαδὴ τὴν «μετοχὴ» στὴν Ἐνσάρκωσι μόνο μὲ τὴν Πίστι. Τὰ Χριστούγεννα ἀπαιτοῦν στὴν οὐσία ἀπὸ τὸἄτομο νὰἀποφασίσει: θὰἀποδεχθῆ τὴν πραγματικότητα τοῦ Θεανθρώπου Ἰησοῦ προσωπικὰ καὶ παθιασμένα, ρισκάροντας τὴν ἀσφάλεια τῆς λογικῆς του, ἢ θὰ παραμείνει στὸ στάδιο τῆς αἰσθητικῆς τῶν ἑορτῶν, ἢ στὴν σύμβασι τῆς ἠθικῆς γενίκευσης;

Ἔτσι ἡ σκέψι τοῦ Κίρκεγκωρ ἐδράζεται στὴν διάκρισι μεταξὺΛόγου (λογικής) καὶ Πίστης. Ὁ Θεὸς δὲν δύναται νὰἀποδειχθῆ· δύναται μόνον νὰ τον ἐμπιστευθῆς. Ἡ Πίστι, ὅπως φαίνεται στὸΦόβος καὶ Τρόμος (1843), εἶναι ἕνα «παράδοξο ἅλμα πρὸς τὸἈπόλυτο». ἩἘνανθρώπησι, ὅπου τὸἌπειρο ἐνδύεται τὸ Πεπερασμένο, ἀποτελεῖ τὸ κατεξοχὴν Παράδοξο: ὁ Αἰώνιος Θεὸς γεννᾶται ἐν χρόνῳ, ὁ Δημιουργὸς γίνεται δημιούργημα. Ὅπως γράφει στὰPhilosophicalFragments (Φιλοσοφικὰ Ἀποσπάσματα 1844), ὁ Θεὸς ἐμφανίζεται ὡς Διδάσκαλος μέσα στὴν ἱστορία, ὄχι γιὰ νὰ διδάξει θεωρία, ἀλλὰ διὰ νὰ καλέσειτὸν ἄνθρωπο σε σχέσι.

Τὸ γεγονὸς τοῦ Θεοῦ «ὡς ἀνθρώπου», εἶναι τὸἀπόλυτο παράλογο (absurdum): κάτι ποὺὑπερβαίνει καὶἀκυρώνει τὴν λογικὴἀναγκαιότητα. Ἡ Πίστι, ἐπομένως, δὲν ἀντιμάχεται τὴν λογικὴ· τὴν ὑπερβαίνει. Ὅπου ἡ λογικὴἐρωτᾶ «πῶς εἶναι δυνατόν ο θεός να λάβει μορφή ανθρωπίνη;», ἡ Πίστη ἀπαντᾶ : εἶναι δυνατόν   «διότι ὁ Θεὸς ἠγάπησεν». ἩἘνανθρώπησι εἶναι τὸ Παράδοξο τῆς Ἀγάπης: ὁ Θεὸς συστέλλεται, ταπεινοῦται, γίνεται συνάνθρωπος. Ἐκεῖὁἄνθρωπος καλείται ὄχι νὰἐξηγήσει, ἀλλὰ νὰ πιστεύσει, νὰἀνοίξει τὴν καρδιὰ του στὴν ἄ-λογη (ὑπὲρ- λογη) ἐλευθερία τοῦ Θείου. Ἔτσι, ἡ γέννησι τοῦ Χριστοῦ δὲν ἔχει μόνο ἱστορικὴ σημασία, ἀλλὰ ὑπαρξιακή, καθὼς ἀφορᾶ τὴν προσωπικὴ σχέσι κάθε ἀνθρώπου μὲ τὸ μυστήριο τοῦ Θεανθρώπου[2].

2. Ἡ Γέννησι ὡς Κάλεσμα στὴν Ὑποκειμενικότητα.

Στὸ κέντρο τῆς φιλοσοφίας τοῦ Κίρκεγκωρ ἐγκαθίσταται ἡ ὑποκειμενικότητα[3] ὡς ἡ μόνη ἀληθινὴ ὁδὸς πρὸς τὴν ἀλήθεια. Ὁ Δανός στοχαστὴς ἀντιτίθεται στὴν ἀντικειμενοποιητικὴ ἐποπτεία τῆς ἑγελιανῆς συστηματικῆς φιλοσοφίας, ἡ ὁποία ἐπεχείρησε νὰ ἐγκλείσει τὴν ἀνθρώπινη ὕπαρξι μέσα στὴν καθολικὴ διαλεκτικὴ τοῦ Πνεύματος. Ἐναντίον αὐτῆς τῆς ἀφαίρεσης, ὁ Κίρκεγκωρ ὑποστηρίζει ὅτι ἡ ἀλήθεια δὲν ἀνακαλύπτεται διὰ τῆς θεωρητικῆς ἀναγωγῆς, ἀλλὰ γεννᾶται μέσα στὴν ἐσωτερικὴ ἐμπειρία τοῦ ἀνθρώπου, ὅταν αὐτὸς ἀποφασίζει νὰ σταθῆ ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Ἡ ὑποκειμενικότητα δὲν σημαίνει ἐγωκεντρισμό, ἀλλὰ ὑπαρξιακὴ ἐντελέχεια[4], ὁ ἄνθρωπος δηλαδή γίνεται ὁ ἑαυτός του, μόνον ὅταν ἐνσυνείδητα ἀναλαμβάνει τὸ ρίσκο τῆς ἀλήθειας ὡς σχέσι μετὰ τοῦ Θείου.

Ἡ φράσι τοῦ Κίρκεγκωρ «ἡ ἀλήθεια εἶναι ὑποκειμενικότης» (ConcludingUnscientificPostscript, 1846) δὲν σημαίνει σχετικισμό, ἀλλὰ ἀντίθετα, μία «ἐμπειρικὴ καταξίωσι» τῆς ἀλήθειας: ἡ ἀλήθεια δὲν ἀποδεικνύεται, βιώνεται. Ὅπως ἡ πίστι τοῦ Ἀβραάμ, ὅπου παλεύοντας μὲ τὸ ἄγχος, τὴν ἀγωνία καὶ τὸ παράλογο στὴν δραματικὴ ἐμπειρία τῆς ὑποκειμενικῆς του πίστης, ὑπερβαίνει κάθε ἠθικὴ ἀντικειμενικότητα, ἔτσι καὶ ἡ ἀλήθεια εἶναι ὑπέρλογος ἔκστασι, ἡ ὁποία μεταμορφώνει τὸ ὑποκείμενο. Τὸ πρόσωπο ὁρίζεται πλέον ἀπὸ ἐσωτερικὸ πάθος πίστηςπρὸς τὸ Ἀπόλυτο και Θείο, καὶ ὄχι ἀπὸ τὶς ἱστορικὲς ἢ κοινωνικὲς του προσδιοριστικές συνθῆκες.

Σὲ ὅλη τὴν σκέψι τοῦ Σόρεν Κίρκεγκωρ, ὁ ἄνθρωπος ὁρίζεται ὡς το ὂν που βρίσκεται ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ (homocoramDeo). Ἡ ὑπαρξιακὴ του ἀλήθεια δὲν ἀπορρέει ἀπὸ θεωρητικὴ γνῶσι, ἀλλὰ ἀπὸ μία ζῶσα σχέσι, βαθύτατα προσωπική, ἡ ὁποία ἐμπεριέχει ἀγωνία, πίστι, καὶ ὑπακοή. Ὁ Κίρκεγκωρ ἀπορρίπτει τὴν ἔννοια τοῦ Θεοῦ ὡς ἀφηρημένη μεταφυσικὴ ἀρχή, ὁ Θεὸς εἶναι ὁ «Ἀπόλυτος Ἄλλος», ἐνώπιον τοῦ ὁποίου ὁ ἄνθρωπος ἀνακαλύπτει τὸ ἴδιο μηδέν καὶ συγχρόνως τὴν κλῆσι του σὲ πληρότητα γιὰ Ἐκεῖνον.

Ἡ σχέσι αυτή εἶναι ἀσύμμετρος καὶ τραγική[5]. Ὁ ἄνθρωπος, ὡς πεπερασμένον ὂν, βιώνει τὴν ἀπόλυτη ἐτερότητα τοῦ Θεοῦ ὡς «σκότος πίστεως», ὡς ἔνδεια κατανόησης, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀπόλυτη ἐμπιστοσύνη σὲ Αὐτὸν. Ὅπως ὁ Ἀβραάμ δὲν ζήτησε ἀπόδειξι ἀλλά πίστευσε, ως ὁ ἄνθρωπος τῆς βεβαίας πίστης• τότε ἀναγνώρισε ὅτι ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ εἶναι ἄβυσσος, ἀλλὰ σὲ αὐτὴ τὴν ἄβυσσο ὁ ἄνθρωπος ἀνακαλύπτει καὶ τὴν ταυτότητά του. Ἡ ἠθικὴ, ἡ λογικὴ καὶ ἡ κοινωνικὴ κατηγορία σὲ αὐτὴ τὴν ἐσωτερικὴ δίνη ὑποχωροῦν, ὁ ἄνθρωπος αἰσθάνεται ὅτι μένει ἀπόλυτα μόνος, ἀλλὰ ἐλεύθερος ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ.

Ἡ ἐμπειρία αὐτὴ δὲν εἶναι ἀπλῶς ψυχολογικὴ ἢ ἐσωτερικὴ, ἀλλὰ ὀντολογική· ὁ ἄνθρωπος δηλ. γίνεται ὁ ἑαυτός του ὅταν γνωρίζει ὅτι ἐξαρτᾶται ἐξ ὁλοκλήρου ἀπὸ τὸ θεῖον. Τὸ ἐνώπιον δηλώνει ὄχι ἀπόστασι, ἀλλὰ σχέσι: ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ Θεὸς συναντῶνται σε ἄλλο ἐπίπεδο, ὅπου ἡ ὑπαρξιακὴ ἀλήθεια γίνεται πράξι πίστης.

Ὡς ἐκ τούτου ἡ γνῶσι τοῦ Θεοῦ δὲν εἶναι ἀντικειμενικὴἐξήγησι, ἀλλὰπροσωπικὴἐμπειρία. Ἡ Γέννησι τοῦ Χριστοῦ εἶναι ἑπομένωςἐσωτερική κλῆσι: νὰ γεννηθῆὁ Θεὸς μέσα στὴν ψυχὴ τοῦἀνθρώπου. Ὅπως ὁ Θεὸς προσέλαβε τὴν ἀνθρωπίνη φύσι, ἔτσι καὶὁἄνθρωπος καλείται νὰ προσλάβει τὸ θεῖον μέσα του, χωρὶς τὴν γνωστικὴ ἀνάγκη κάποιας δογματικῆς διδασκαλίας, ἢ ἀποδεικτικότητας τῆς ἱστορικῆς ἀναγκαιότητας τῆς ἐνανθρώπησής Του.

ἩὙποκειμενικότητα γίνεται ὁ τόπος ἐνανθρώπησης: τὸ Βρέφος τῆς Βηθλεέμ γεννᾶται κάθε φορά ποὺἡ ψυχὴἀνοίγεται στὴν χάρι Του. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι  ἡ ἀλήθεια δὲν ἀποκαλύπτεται σὲ ἀπρόσωπα συστήματα, ἀλλὰ ἐντός τοῦ άνθρώπου ποὺ ἀγαπᾶ, πιστεύει καὶ δημιουργεῖ, ἡ δὲ  ὑποκειμενικότητα τοῦ Κίρκεγκωρ ἔχει χαρακτῆρα ἀποκαλυπτικὸ μὲ τὴν ἔννοια ὅτι ἡ σιωπηλὴ (incognito) «εἴσοδος» τοῦ προαιώνιου Θεοῦ στὸν ἱστορικὸ χρόνο καὶ ὁ ταπεινὸς τρόπος ζωῆς του, ἀποτελεῖ τὸ μέγιστο σκάνδαλο γιὰ τὴν ἀνθρώπινη σκέψι. Συνεπῶς ἡ ἐνσάρκωσι τοῦ Ἰησοῦ ἀποτελεῖ γιὰ τὸν φιλόσοφο μιὰ ἄλλη ἔκφανσι- φανέρωσι τοῦ παραλόγου.

Ὁ Θεὸς κρύβεται γιὰ νὰἀποκαλυφθῆ μόνον σὲὅσους βλέπουν μὲΠίστι.Ἡ Γέννησι τότε γίνεται ἐσωτερικὸ γεγονός καὶ ἀπαιτεῖ τὴν ἐνεργὸ συμμετοχὴ στὸ παράδοξο τῆς Ἐνσάρκωσης καὶ βίωσι στὸ μέγιστο βαθμὸ τῆς παραδοξότητας αὐτῆς. Ὁ Θεός ζητεῖ ὄχι λατρεία ἐξωτερικὴ , ἀλλὰ μεταστροφὴ ἐσωτερικὴ. Ἡ ὑποκειμενική πίστι ἀντιτίθεται στὴν «ἐκκλησιαστικὴ ρουτίνα» τοῦ 19ου αἰώνα: ἡ Πίστι δὲν εἶναι πολιτισμικό ἑόρτιο δεδομένο, ἀλλά ἀτομικὸ στοίχημα. Ὁ πιστὸς δὲν ὁμολογεῖ ἁπλῶς ὃτι ὁ Χριστὸς ἐγεννήθη, ἀλλὰ τὸ βιώνει καὶ ἐπιτρέπει διαρκῶς νὰ ἐπαναληφθῆ ἡ Γέννησι τοῦ Χριστοῦ μέσα του.

3. Ἡ Πίστι τοῦ Ἁπλοῦ καὶ τὸ «σκάνδαλο» τῆς Ἐνανθρώπησης

ἩἘνανθρώπησι, λέγει ὁ Κίρκεγκωρ, εἶναι «σκάνδαλο» (Forargelse): ὁ Θεὸς ποὺἐνδύεται τὴν ταπείνωσι προκαλεῖ τὸν ἄνθρωπο νὰἐπιλέξει μεταξὺπίστης καὶἄρνησης . Ὁἄνθρωπος τῆς λογικῆς ἀδυνατεῖ νὰ δεχθῇὅτι ὁ Παντοδύναμος γίνεται βρέφος· ὁἄνθρωπος τῆς πίστης τὸ δέχεται ὡς μυστήριο ἀγάπης. Ὁ «ἁπλοῦς», ὁ καθαρὸς τῇ καρδίᾳ, εἶναι ἐκεῖνος ποὺἀναγνωρίζει τὸν Θεὸ στὴν ἀσημαντότητα τῆς φάτνης.

Ἡ πίστι τῶν ἁπλῶν ανθρώπων δὲν εἶναι ἀφέλεια, ἀλλὰ «καθαρότης ὄψεως». Ὅπως ὁἈβραάμ στὸ Fearand Trembling (Φόβος και τρόμος) [6] ἐμπιστεύεται τὸ παράλογο, ἔτσι κι ὁ πιστὸς τῶν Χριστουγέννων πιστεύει, ἐναντίον τῆς λογικῆς [7]. «Ὁ Κίρκεγκωρ καταλήγει στὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ ἀνθρώπινη σκέψι καὶ νόησι δὲν θὰ μπορέσει νὰ συλλάβει ποτὲ ἐπαρκῶς ἐννοιολογικὰ τὸ θεῖο οὔτε νὰ ἀποδείξει τὴν ύπαρξί του χρησιμοποιώντας ἐρευνητικὲς μεθόδους. Ὅπως χαρακτηριστικὰ ἀναφέρει στὰ Φιλοσοφικὰ ψιχία ἢ κνήσματα καὶ περιτμήματα, «Τὸ ὑπέρτατο παράδοξο τῆς σκέψης εἶναι ὅτι θέλει νὰ ἀνακαλύψει κάτι τὸ ὁποῖο δὲν μπορεῖ νὰ σκεφθῆ » [8]Ἡἐνανθρώπησι εἶναι «σκάνδαλο» της σκέψης ἐπειδὴἀποκαλύπτει τὴν ἀνυπαρξία τῆς ἀνθρώπινης βεβαιότητας. Ἡ Πίστι ὅμως ἀγκαλιάζει τὸ θεῖον ὡς ἔμμεση ἀποκάλυψι, γιατὶ ἀλλιῶς θὰ παραβίαζε τὴν ἐλευθερία του καὶ ταυτόχρονα θὰ ὁδηγοῦσε σὲ μιὰ εἰδωλολατρικὴ πρόσληψι τοῦ Θεοῦ. Ἀκριβῶς ἡ κρυπτότητα τοῦ Θεοῦ ἀποτελεῖ σημαντικὸ στοιχεῖο τῆς πρόσληψής του, [9]ὅπως γράφει στὸPracticeinChristianity (Πρακτική στον Χριστιανισμό): «Μακάριος ἐστίν ὁἄνθρωπος ὃς ἐὰν μὴ σκανδαλισθῇἐν ἐμοί.» Ἡἀπλότητα τῆς καρδίας γίνεται λοιπόν ὁ δρόμος τῆς γνώσης· ὅχι ἡ σοφία τῆς ἀπόδειξης, ἀλλὰἡ ταπείνωσι τῆς ἐμπιστοσύνης.

 4. Ὁ Χριστός ὡς Παράδειγμα καὶ ὡς Παρουσία

Ὁ Κίρκεγκωρ ὁλοκληρώνει τὸν στοχασμό του δείχνοντας ὅτι ὁ Χριστός εἶναι συγχρόνως Παράδειγμα καὶΠαρουσία. Ὁ Χριστιανὸς καλείται ὄχι ἀπλῶς νὰ θαυμάσει, ἀλλὰ νὰ μιμηθῆ τὸν Χριστό, ὅπως ἀναπτύσσει στὸ Practicein Christianity καὶ στὸ ForSelf-Examination (Γιὰ αὐτοεξέτασι). Ἡ μίμησι δὲν εἶναι ἠθικὸ καθῆκον ἀλλὰὑπαρξιακὴἐντολὴ: νὰ ζήσει κανείς τὴν ζωή ὡς μόνιμη πρόσκλησι πρὸς ἀγάπη καὶ ταπείνωσι.

Ὅμως ὁ Χριστός δὲν εἶναι μόνον Παράδειγμα. Εἶναι καὶ Παρουσία. Ὁ Θεὸς παραμένει ἐνεργὸς μέσα στὸν πιστό, τὸν ἐνισχύει, τὸν μεταμορφώνει. Ἡ μίμησι γίνεται δυνατὴἐπειδὴὁ Χριστὸς ζῆἐντός. Ὅπως γράφει στὸWorksofLove (1847), ἡἀγάπη ποὺ δίνεται ἀνιδιοτελῶς εἶναι ἡἐνέργεια τοῦ Θεοῦ μέσα μας. Ἡ παρουσία τοῦ Χριστοῦ εἶναι ἐμπειρία ἀγάπης: ἐκεῖὅπου ἀγαπᾶὁἄνθρωπος, ἐκεῖ εἶναι ὁ Θεός.

Ἐπομένως, ὁ Κίρκεγκωρ μετατρέπει τὴν θεολογία σὲὑπαρξιακὴὁδὸ: ὁ πιστὸς καλείται νὰἀκολουθήσει ὄχι ἕνα ἰδεώδες ἀλλὰἕνα Πρόσωπο, ὅπου ἡ μίμησι ταυτίζεται μὲ τὴ μετοχή. Ἡ Παρουσία τοῦ Χριστοῦ γίνεται ἡ ζωτικὴἀρχὴ τοῦ νέου ἀνθρώπου.

Ἡ τελική Ἐπιλογή = Πίστι

Στον Κίρκεγκωρ, τὸ Παράδοξο τῆς Ἐνανθρώπησης του Θεού μεταμορφώνεται σὲ κλήσι ὑπαρξιακῆς μεταμόρφωσης. Ὁ Θεὸς ποὺ ἐνσαρκώνεται δὲν ζητεῖ νὰ κατανοηθῆ, ἀλλὰ νὰ γεννηθῆ μέσα μας· ὁ Χριστὸς ποὺ ταπεινώνεται δὲν ζητεῖ θαυμασμό, ἀλλὰ μίμησι· ἡ πίστι δὲν ἀναπαύεται σὲ βεβαιότητες, ἀλλὰ ζῆ ἀπὸ τὴν ἐμπιστοσύνη στὸ ἀδύνατο.

Ἡ Ἐνανθρώπησι γίνεται ὁ κατεξοχὴν τόπος συνάντησης ἀνάμεσα στὸἌπειρο καὶ στὸ Πεπερασμένο, στὸν Θεὸ καὶ στὸν ἄνθρωπο. Ὁ Κίρκεγκωρ, ἀρνούμενος τὴν ψυχρή ἀντικειμενικότητα τῆς μεταφυσικῆς, ἀναδεικνύει τὴν πίστιὡς πράξι ἐλευθερίας, ὡς ἀπάντησι στὴν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ποὺἐνδύεται ἀνθρώπινο πρόσωπο. Καὶἔτσι, ἡ Χριστιανικὴἀλήθεια δὲν ἀναζητεῖται ἐκτός, ἀλλὰ βιώνεται ἐντός· ὅπου ἡἀπλότητα γίνεται σοφία, ἡ ταπείνωσι δύναμι, καὶὁἄνθρωπος — ἐὰν ἀνοίξει τὴν καρδιά του -, γίνεται τόπος ἐνανθρώπησης τοῦ Χριστοῦ.

Σημειώσεις

1.      Ὁ ὅρος "ἁπλὸς ἄνθρωπος" (denEnkelte) στὸν Κίρκεγκωρ δὲν ἔχει καμμία σχέσι με τὴν λέξι «λαϊκός» Νοηματοδοτεί τὸν ὅρο ὡς τὸ αὐθεντικὰ ὑπαρκτό, μοναδικὸ ἄτομο ποὺ ἀναλαμβάνει τὴν ἀτομικὴ του εὐθύνη καὶ τὴ σχέσι του μὲ τὸ Ἀπόλυτο, σὲ πλήρη ἀντίθεσι μὲ τὴν ἀνώνυμη καὶ ἀναληθῆ "μάζα." "Ἁπλὸς ἄνθρωπος" εἶναι ἐκεῖνος πού, μέσω τῆς ὑποκειμενικότητας καὶ τοῦ πάθους του, ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ ὕψιστη ἀλήθεια εἶναι ἡ ἐσωτερικὴ του στάσι καὶ ἡ πράξι τῆς ἐπιλογῆς: κυρίως ὅταν ἀποφασίζει τὸ "Ἅλμα τῆς Πίστης"—το ὁποῖο δὲν μπορεῖ νὰ διαμορφωθῆ ἀπὸ τὴ λογική, τὴν κοινωνικὴ σύμβασι ἢ τὸ πλῆθος. Ἡ νοηματοδότησι ἑπομένως τοῦ "ἁπλοῦ ἀνθρώπου", ἑστιάζει στὴν πνευματικὴ αὐτονομία καὶ τὴν ἀγωνιώδη διαμόρφωσι τοῦ ἑαυτοῦ, ὡς τὴν μόνη ὁδὸ γιὰ τὴν ἐπίτευξι τῆς αὐθεντικῆς ὕπαρξης καὶ τῆς ἀληθινῆς Χριστιανικότητας.

2.      Sοren Kierkegaard, Η έννοια της αγωνίας, Ιωάννινα: Δωδώνη 1986, σελ. 45-46.

3. Στὴν ὑπαρξιακὴ φιλοσοφία, ἡ "Ὑποκειμενικότητα" (Subjectivity) εἶναι μιὰ κομβικὴ ἔννοια ποὺ διακηρύσσει ὅτι ἡ ἀλήθεια, τὸ νόημα καὶ ἡ ἀξία γιὰ τὸν ἄνθρωπο δὲν εἶναι ἀντικειμενικά, προκαθορισμένα ἢ καθολικὰ δεδομένα, ἀλλὰ δημιουργοῦνται καὶ βιώνονται ἀπὸ τὸ ἑκάστοτε ἄτομο μέσα ἀπὸ τὴν ἐλευθερία τῶν ἐπιλογῶν του καὶ τὴν δέσμευσί του. Στὴν ὑπαρξιακὴ σκέψι ἡ ὑποκειμενικότητα ἔχει πολλές διαστάσεις: π.χ. Ι. Ἡ πρώτη βασίζεται στὴν διάσημη φράσι τοῦ Ζάν-Πολ Σάρτρ (Jean-Paul Sartre) «ἡ ὕπαρξι προηγεῖται τῆς οὐσίας» συνοψίζει αὐτὴ τὴν διάστασι. Πρῶτα ὑπάρχει ὁ ἄνθρωπος («ρίχνεται» στὸν κόσμο) ὡς ἕνα μηδέν, ἕνα κενό, χωρὶς προκαθορισμένο σκοπὸ. Στὴν συνέχεια, μέσα ἀπὸ τὶς ἐπιλογὲς του, τὶς πράξεις του καὶ τὴν δέσμευσι του, δημιουργεῖ ὁ ἴδιος τὴν οὐσία του, δηλαδὴ καθορίζει τὸ ποιὸς εἶναι. Ἡ Ὑποκειμενικότητα εἶναι αὐτὴ ἡ διαδικασία αὐτοδημιουργίας, ὅπου τὸ ἄτομο εἶναι ἀπόλυτα ἐλεύθερο καὶ ἀπόλυτα ὑπεύθυνο γιὰ ὅ,τι γίνεται. Εἴμαστε «καταδικασμένοι νὰ εἴμαστε ἐλεύθεροι» ΙΙ. Γιὰ τὸν Σαίρεν Κίρκεγκωρ ἡ ὑποκειμενικότητα συνδέεται μὲ τὴν ἔννοια τῆς πίστης καὶ τῆς ἀλήθειας γιὰ τὴ ζωὴ τοῦ ἀτόμου. Ἡ διάσημη φράσι τοῦ Κίργκεγκωρ: «ἡ ὑποκειμενικότητα εἶναι ἡ ἀλήθεια», συνοψίζει τὸ ὅραμα του γιὰ μία φιλοσοφία, ὅπου ἡ ἀλήθεια δὲν ἀποτελεῖ ἀφηρημένη ἀντικειμενικότητα, ἀλλὰ ἐσωτερικὴ ἀφοσίωσι καὶ ὑπαρξιακὴ ἐμπλοκὴ. Δὲν ἀρνεῖται ὅτι ὑπάρχουν ἀντικειμενικὲς ἀλήθειες (ὅπως στὴν ἐπιστήμη), ἀλλὰ ἐπιμένει ὅτι τὸ ὑπαρξιακὸ βάρος τῆς ἀληθείας, δηλαδὴ τὸ τί σημαίνει ἡ ἀλήθεια γιὰ τὴ ζωή, ἀνήκει στὸ ἔσω τοῦ ἀνθρώπου, στὴν ἀπόφασι καὶ στὴν πίστι του γιὰ τὸν Θεὸ. Ἡ ἀλήθεια, λοιπόν, δὲν εἶναι γνῶσι, ἀλλὰ τρόπος ἔνθεης ζωῆς. ΙΙΙ. Τρίτη άποψι π.χ. Στὴν φιλοσοφία τοῦ Νικολάϊ Μπερντιάεφ, ἡ ὑποκειμενικότητα ἐκφράζεται ὡς δημιουργικὴ ἐλευθερία τοῦ προσώπου. Ὁ ἄνθρωπος εἶναι ὂν ἐλεύθερο καὶ καλεῖται νὰ συνδημιουργεῖ μὲ τὸν Θεό. Ἡ ἐσωτερικότητα δὲν ὑποδηλώνει ἐγωκεντρισμό, ἀλλὰ πνευματικὴ κοινωνία· τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου γίνεται φορέας τῆς θείας ἐλευθερίας. Ἡ ὑποκειμενικότητα μεταμορφώνεται σὲ προσωπικότητα πνευματική, ὅπου ἡ ἀλήθεια βιώνεται μέσα στὴν ἐλευθερία καὶ τὴν ἀγάπη, ὄχι σὲ κατάστασι ἀναγκαιότητας. Ἐδῶ ὁ Μπερντιάεφ ἀπέχει ἀπὸ τὴν δυτικὴν ὑποκειμενικότητα, καθ᾽ ὅσον ἡ ἀλήθεια τοῦ προσώπου δὲν στηρίζεται στὸν λόγο, ἀλλ᾽ στὴν δημιουργικὴ μετοχὴ στὸ θεῖο.

4. Ἐντελέχεια, εἶναι ἕνας ὅρος ποὺ εἰσήγαγε ὁ Ἀριστοτέλης. Προέρχεται ἀπὸ τὶς λέξεις ἐν (μέσα), τέλος (σκοπός, ὁλοκλήρωσι) καὶ τὸ ἔχειν (ἔχω). Σημαίνει τὴν πλήρη πραγμάτωσι τοῦ ἔμφυτου σκοποῦ ἢ τοῦ δυναμικοῦ ἑνὸς ὄντος. Εἶναι ἡ μετάβασι ἀπὸ τὴν δυνατότητα στὴν πραγματικότητα· γιὰ παράδειγμα: Ἡ ἐντελέχεια ἑνὸς βελανιδιοῦ εἶναι νὰ γίνει δέντρο. Ἡ "ὑπαρξιακὴ ἐντελέχεια" δηλώνει τὴν πλήρη καὶ αὐθεντικὴ πραγμάτωσι τοῦ δυναμικοῦ τοῦ ἀνθρώπου ὡς ὕπαρξι. Εἶναι ἡ ἐπίτευξι τοῦ ἰδιαίτερου, προσωπικοῦ σκοποῦ (τέλους) τοῦ ἀτόμου μέσα ἀπὸ τὶς συνειδητὲς ἐπιλογὲς του καὶ ἡ ἀνάληψι εὐθύνης γιὰ τὴν ἀντιμετώπισι τῶν θεμελιωδῶν ὑπαρξιακῶν ζητημάτων: ἐλευθερίας, θανάτου, νοήματος ζωῆς. Εἶναι ἡ κατάστασι ὅπου τὸ ἄτομο ἔχει ἐπιτύχει τὴν αὐτοπραγμάτωσί του (ὅρος ποὺ ἐπηρεάστηκε ἀπὸ τὴν ἐντελέχεια τοῦ Ἀριστοτέλη), ζῶντας μιὰ συνειδητοποιημένη καὶ αὐθεντικὴ ζωή, σύμφωνα μὲ τὶς δικὲς του ἐσωτερικὲς δυνατότητες καὶ ἀξίες.

5.      Καραμάτσκος Δημήτρης, Το παράλογο στην πίστη του Αβραάμ κατά τον Søren Kierkegaard, karamatskos.blogspot . com /2012/01/sοren-kierkegaard.html

6.      «Ο Φόβος και τρόμος, ένα βαθυστόχαστο φιλοσοφικό έργο του Δανού φιλοσόφου Σόρεν Κίρκεγκωρ, εκδόθηκε το 1843 με το ψευδώνυμο Johannes de Silentio (Ιωάννης της Σιωπής). Το βιβλίο εξερευνά την έννοια της πίστης μέσα από τη βιβλική ιστορία του Αβραάμ και του Ισαάκ, εμβαθύνοντας στην πολυπλοκότητα της πίστης, της ηθικής και της σχέσης του ατόμου με τον Θεό. Ο Κίρκεγκωρ αντιπαραβάλλει τον "ιππότη της πίστης" με τον "ιππότη της άπειρης παραίτησης", απεικονίζοντας τον αγώνα και το παράδοξο της πίστης καθώς κάποιος παλεύει με τις απαιτήσεις της ηθικής και της θείας εντολής. Το κείμενο τονίζει την ιδέα ότι η αληθινή πίστη συχνά απαιτεί μια "τελεολογική αναστολή του ηθικού", προτρέποντας τους αναγνώστες να αναρωτηθούν για τη φύση της θυσίας και το προσωπικό ταξίδι που πρέπει να κάνει κανείς για να επιτύχει μια βαθιά σύνδεση με το θείο». πηγή: www.thatquiz.org/el/preview

7.      «Στο έργο του Kierkegaard παρατηρεί ο ερευνητής την προσπάθεια να παρουσιαστεί η πίστη ως η αυθεντικότητα της θρησκευτικότητας σε αντίθε­ση προς τη λογικοποιημένη ηθική ή την καντιανή ηθική αυτονομία, που την πολέμησε, γιατί τη θεωρούσε άτοπη, καθόσον στηρίζεται σε ηθικούς νόμους, που ενέχουν το στοιχείο του υποκειμενικού ορθού λόγου και ενώ έχουν μια καθολική αποδοχή, δεν παίρνουν υπόψιν τις μεταβολές της στιγμής, που μπορεί να συμβούν στην ύπαρξη στην απευθείας σχέση με τον Θεό». Καραμάτσκος Δημήτρης, Το παράλογο στην πίστη του Αβραάμ κατά τον Søren Kierkegaard, Αυτόθι

8.      Βασιλικής Τσακίρη, Συλλογικό – Ο Θεός της Βίβλου και ο Θεός των φιλοσόφων (Επιμ.: Στ. Ζουμπουλάκης).

9.      Βασιλικής Τσακίρη Αυτόθι

Επιλεγμένη Βιβλιογραφία

1. ΑΛΕΞΗΣ ΚΑΡΠΟΥΖΟΣ, Ο KIERKEGAARD ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ, August 2023
2. ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΡΙΝΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ό ΚΑΙ 21ο ΑΙΩΝΑ , ΑΘΗΝΑ , ΜΑΪΟΣ 2024
3. Αντωνίου Ανδρέα, ΤΟ ΑΛΜΑ ΠΙΣΤΗΣ ΚΑΙ Η ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ: KIERKEGAARD & NIETZSCHE, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2013
4. Βασιλικής Τσακίρη, Συλλογικό – Ο Θεός της Βίβλου και ο Θεός των φιλοσόφων [Επιμέλεια: Σταύρος Ζουμπουλάκης], εκδ. ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ, https://pandoxeio.com/2022/03/28/zoumboulaki
5. Βασιλική Τσακίρη: Ο Θεός ως παράδοξο στη σκέψη του Κίρκεγκωρ, ομιλία, Αντίφωνο
6. Γιάννη Γ. Σφακιανάκη, «Η σωκρατική αλήθεια στα Μηδέν Φιλοσοφικά του Κίρκεγκωρ», Νέα Εστία, τόμος 23, τεύχος 276, 1938,
7. Γιάννη Τζαβάρα, Κίρκεγκωρ ως διανοητής, "Σαίρεν Κίρκεγκωρ, ένας αδιανόητος διανοητής", https://istoselidatzavara.webnode.page/kirkegkor-os-dianoitis/
8. Δάφνη Γιόφκου, Ελευθερία και Αγαθό στη σκέψη του Γρηγορίου Νύσσης και του Søren Kierkegaard. Η επανάληψη ως κίνηση ελευθερίας, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012
9. Δημήτρης Τζωρτζόπουλος, Sören Kierkegaard: Περί αγωνίας , hegel-platon. blogspot.Com/2011/07/soren-kierkegaard
10. Ισιδώρα Στανιμεράκη, Αγωνία και αμαρτία στην Έννοια της αγωνίας του Σαίρεν Κίρκεγκωρ, Θεσσαλονίκη 2011
11. Καραμάτσκος Δημήτρης,Το παράλογο στην πίστη του Αβραάμ κατά τον Søren Kierkegaard, https://karamatskos.blogspot.com/2012/01/sren-kierkegaard.html
12. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΡΩΪΟΣ, TO ΜΥΣΤΙΚΟ KAI H EYΘYNH. O JACQUES DERIDA ΩΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΤΟΥ SOREN KIERKEGAARD
13. ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΔΩΔΟΥ, Η ΚΙΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΘΟΥΣ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ Kierkegaard, ΕΚΔ. ΡΩΜΗ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2013
14. Μπουμπούλη Παναγιώτα, Ανία και απελπισία στην φιλοσοφία του Κίρκεγκωρ ως προϋποθέσεις ψυχαγωγίας και θεάματος στον μεταμοντέρνο κόσμο. Η υπέρβαση της ορθόδοξης επικοινωνιακής θεολογίας. 2020
15. Νίκος Κυρίτσης, Η φιλοσοφική σκέψη του Kierkegaard και η λογική του φαντασικού στην ανατολική σκέψη, ΑΠΘ ΠΜΣ, 2017
16. ΣΤΑΥΡΟΣ Ι. ΜΠΑΛΟΓΙΑΝΝΗΣ, Τα βιώματα της ψυχής εις τον φιλοσοφικόν στοχασμόν του SorenKierkegaard, https://www.encephalos.gr/full/37-2-04g.htm
17. Στάνφορντ Εγκυκλοπαίδεια Φιλοσοφίας, Σόρεν Κίρκεγκαρντ, Πρώτη δημοσίευση: Δευτέρα 22 Μαΐου 2023,
18. Συλλογικό – Ο Θεός της Βίβλου και ο Θεός των φιλοσόφων [Επιμέλεια: Σταύρος Ζουμπουλάκης], εκδ. ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ, https://pandoxeio.com/2022/03/28/zoumboulaki
19. Τερέζα Πεντζοπούλου-Βαλαλά, Ο Σωκράτης όπως τον είδε ο Κίρκεγκωρ, www.myriobiblos.gr /texts /greek / pentzopoulou
20. Kierkegaard, S., Φιλοσοφικά Ψιχία, μτφρ. Σ. Μπεκατώρος, Αθήνα: Δωδώνη.
21. Κίρκεγκαρντ Σόρεν (KierkegaardSoren), Η έννοια της αγωνίας, Μετάφραση: Τζαβάρας Γιάννης, εκδ. Δωδώνη1971.
22. Κίρκεγκαρντ: Ο Εαυτός Ανώτερος της Ομάδας, https://terrapapers.com/kirkegkarnt-o-eaftos-anoteros-tis-omadas
23. Marcel, G., Το μυστήριο του Είναι, μτφρ. Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλος, Αθήνα.
24. Marcel, G., Homo Viator, London 1944.
25. Berdyaev, N., Η μοίρα του ανθρώπου στη σύγχρονη εποχή, μτφρ. Π. Ν. Μουλλάς, Αθήνα.
26. Berdyaev, N., Το νόημα της ιστορίας, μτφρ. Π. Ν. Μουλλάς, Αθήνα.
27. Rodolphe Adam, Ο Λακάν, ο Κίρκεγκωρ και η επανάληψη, «Ο πιο οξυδερκής ερευνητής της ψυχής πριν από τον Φρόυντ», (Ζακ Λακάν, Σεμινάριο ΧΙ, σελ. 59), https://akspa.gr/lacan-kierkegaard-epanalipsi/
28. https://www.lavart.gr/21/4/25: 4 έργα του Σαίρεν Κίρκεγκωρ (πατέρα του υπαρξισμού) που πρέπει να διαβάσετε
29. http://www.lecturesbureau.gr/ Søren Kierkegaard – Ο άνθρωπος πραγματώνεται μόνο όταν επιλέγει… (Robert Zimmer), https://skepsispteroentes.home.blog/2019/07/08/soren-kierkegaard

Επιλεγμένη Βιβλιογραφία

30. ΑΛΕΞΗΣ ΚΑΡΠΟΥΖΟΣ, Ο KIERKEGAARD ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ, August 2023
31. ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΡΙΝΟΠΟΥΛΟΥ, Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ό ΚΑΙ 21ο ΑΙΩΝΑ , ΑΘΗΝΑ , ΜΑΪΟΣ 2024
32. Αντωνίου Ανδρέα, ΤΟ ΑΛΜΑ ΠΙΣΤΗΣ ΚΑΙ Η ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ: KIERKEGAARD & NIETZSCHE, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2013
33. Βασιλικής Τσακίρη, Συλλογικό – Ο Θεός της Βίβλου και ο Θεός των φιλοσόφων [Επιμέλεια: Σταύρος Ζουμπουλάκης], εκδ. ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ, https://pandoxeio.com/2022/03/28/zoumboulaki
34. Βασιλική Τσακίρη: Ο Θεός ως παράδοξο στη σκέψη του Κίρκεγκωρ, ομιλία, Αντίφωνο
35. Γιάννη Γ. Σφακιανάκη, «Η σωκρατική αλήθεια στα Μηδέν Φιλοσοφικά του Κίρκεγκωρ», Νέα Εστία, τόμος 23, τεύχος 276, 1938,
36. Γιάννη Τζαβάρα, Κίρκεγκωρ ως διανοητής, "Σαίρεν Κίρκεγκωρ, ένας αδιανόητος διανοητής", https://istoselidatzavara.webnode.page/kirkegkor-os-dianoitis/
37. Δάφνη Γιόφκου, Ελευθερία και Αγαθό στη σκέψη του Γρηγορίου Νύσσης και του Søren Kierkegaard. Η επανάληψη ως κίνηση ελευθερίας, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012
38. Δημήτρης Τζωρτζόπουλος, Sören Kierkegaard: Περί αγωνίας , hegel-platon. blogspot. Com /2011/07/soren-kierkegaard
39. Ισιδώρα Στανιμεράκη, Αγωνία και αμαρτία στην Έννοια της αγωνίας του Σαίρεν Κίρκεγκωρ, Θεσσαλονίκη2011
40. Καραμάτσκος Δημήτρης,Το παράλογο στην πίστη του Αβραάμ κατά τον Søren Kierkegaard, https://karamatskos.blogspot.com/2012/01/sren-kierkegaard.html
41. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΡΩΪΟΣ, TO ΜΥΣΤΙΚΟ KAI H EYΘYNH. O JACQUES DERIDA ΩΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΤΟΥ SOREN KIERKEGAARD
42. ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΔΩΔΟΥ, Η ΚΙΝΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΘΟΥΣ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ Kierkegaard, ΕΚΔ. ΡΩΜΗ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2013
43. Μπουμπούλη Παναγιώτα, Ανία και απελπισία στην φιλοσοφία του Κίρκεγκωρ ως προϋποθέσεις ψυχαγωγίας και θεάματος στον μεταμοντέρνο κόσμο. Η υπέρβαση της ορθόδοξης επικοινωνιακής θεολογίας. 2020
44. Νίκος Κυρίτσης, Η φιλοσοφική σκέψη του Kierkegaard και η λογική του φαντασικού στην ανατολική σκέψη, ΑΠΘ ΠΜΣ, 2017
45. ΣΤΑΥΡΟΣ Ι. ΜΠΑΛΟΓΙΑΝΝΗΣ, Τα βιώματα της ψυχής εις τον φιλοσοφικόν στοχασμόν του SorenKierkegaard, https://www.encephalos.gr/full/37-2-04g.htm
46. Στάνφορντ Εγκυκλοπαίδεια Φιλοσοφίας, Σόρεν Κίρκεγκαρντ, Πρώτη δημοσίευση: Δευτέρα 22 Μαΐου 2023,
47. Συλλογικό – Ο Θεός της Βίβλου και ο Θεός των φιλοσόφων [Επιμέλεια: Σταύρος Ζουμπουλάκης], εκδ. ΑΡΤΟΣ ΖΩΗΣ, https://pandoxeio.com/2022/03/28/zoumboulaki
48. Τερέζα Πεντζοπούλου-Βαλαλά, Ο Σωκράτης όπως τον είδε ο Κίρκεγκωρ, www.myriobiblos.gr /texts /greek / pentzopoulou
49. Kierkegaard, S., Φιλοσοφικά Ψιχία, μτφρ. Σ. Μπεκατώρος, Αθήνα: Δωδώνη.
50. Κίρκεγκαρντ Σόρεν (KierkegaardSoren), Η έννοια της αγωνίας, Μετάφραση: Τζαβάρας Γιάννης, εκδ. Δωδώνη 1971.
51. Κίρκεγκαρντ: Ο Εαυτός Ανώτερος της Ομάδας, https://terrapapers.com/kirkegkarnt-o-eaftos-anoteros-tis-omadas
52. Marcel, G., Το μυστήριο του Είναι, μτφρ. Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλος, Αθήνα.
53. Marcel, G., Homo Viator, London 1944.
54. Berdyaev, N., Η μοίρα του ανθρώπου στη σύγχρονη εποχή, μτφρ. Π. Ν. Μουλλάς, Αθήνα.
55. Berdyaev, N., Το νόημα της ιστορίας, μτφρ. Π. Ν. Μουλλάς, Αθήνα.
56. Rodolphe Adam, Ο Λακάν, ο Κίρκεγκωρ και η επανάληψη, «Ο πιο οξυδερκής ερευνητής της ψυχής πριν από τον Φρόυντ», (Ζακ Λακάν, Σεμινάριο ΧΙ, σελ. 59), https://akspa.gr/lacan-kierkegaard-epanalipsi/
57. https://www.lavart.gr/21/4/25: 4 έργα του Σαίρεν Κίρκεγκωρ (πατέρα του υπαρξισμού) που πρέπει να διαβάσετε
58. http://www.lecturesbureau.gr/ Søren Kierkegaard – Ο άνθρωπος πραγματώνεται μόνο όταν επιλέγει… (Robert Zimmer), https://skepsispteroentes.home.blog/2019/07/08/soren-kierkegaard