Δημητρίου Μίχα, φιλολόγου

Βιογραφικά:Ὁ Νικολάι Μπερντιάεφ (1874–1948) εἶναι ἀπὸ τοὺς πιὸ βαθεῖς χριστιανοὺς ὑπαρξιστές, μὲ ἰσχυρὴ φιλοσοφικὴ καὶ θεολογικὴ διάστασι. Θεωρεῖται ἕνας ἀπὸ τοὺς σπουδαιότερους Ρώσους λογίους καὶ στοχαστὲς τοῦ 20οὐ αἰῶνα.

Γεννήθηκε στὸ Κίεβο τὸ 1874 ἀπὸ οἰκογένεια στρατιωτικῶνἀριστοκρατῶν, ἀλλὰ ἦταν διάχυτη σὲ αὐτοὺς ἡ ἀποδοχὴ τῆς Δυτικῆς σκέψης, ἀσπαζόμενοι τὸ πνεῦμα τοῦ ΓαλλικοῦΔιαφωτισμοῦ καὶ τὶς φιλελεύθερες ἰδέες τοῦ Βολταίρου, ὅπως καὶ ἐκεῖνες τῆς κοινοκτημοσύνης τοῦ Τολστόϊ. Ὁ ἴδιος, ἐνῶ σπούδαζε ἀπὸ τὸ 1894 στὸ πανεπιστήμιο τοῦ Κιέβου, Δίκαιο καὶ Φιλοσοφία,ἀσπάζεται ὡς φοιτητὴς τὶς μαρξιστικὲς ἀντιλήψεις, γιὰ τὶς ὁποῖες συλλαμβάνεται τὸ 1898, φυλακίζεται καὶ ἐξορίζεται ἀπὸ τὸ τσαρικὸ καθεστὼς γιὰ τρία χρόνια. Ἐπιστρέφοντας παντρεύεται τὴν ρωμαιοκαθολικὴ Λυδία Τούσεφ καὶ στὸ διάστημα 1905-1906 γνωρίζεται μὲ τὸν Μιχαὴλ Μπουλγκάκοφ,[1]ποὺ τὸν «μύησε» στὴν χριστιανική ὀρθόδοξη παράδοσι, ὡς βασικὴ πνευματικὴ ὀντότητα τῆς Ρωσικῆς ψυχῆς,καὶμαζὶ ἀναλαμβάνουν τὴν ἔκδοσι ἑνὸς φιλοσοφικοῦ- θρησκευτικοῦ περιοδικοῦ, τὸ “Ζητήματα Ζωῆς”.

Σταθμὸς ὅμως στὴν ζωὴ του ἦταν τὸ ταξίδι του στὸ Παρίσι, τὸν χειμῶνα τοῦ 1907-1908 καὶ ἡ στενὴ φιλία ποὺ ἀνέπτυξε μὲ τὸν Ντμίτρι Μερεζκόφσκι[2]καὶ τὸν κύκλο του, οἱ ὁποῖοι τὸν ἐπηρεάζουν ἔντονα καὶ τὸν ὠθοῦν καὶ αὐτοὶ νὰ στραφῆ πρὸς τὴν Ὀρθοδοξία καὶ τὴν ἀντίστοιχη ἐμπειρικὴ Ρωσικὴ λειτουργικὴ παράδοσι, ἐνῶ ἔντονη ἐπιρροὴ ἀσκεῖ καὶ τὸ διεισδυτικὸ πνεῦμα τοῦ Ντοστογιέφσκι. Ὅταν ἐπιστρέφει στὴ Μόσχα γίνεται μέλος ἑνὸς τέτοιου κύκλου φιλοσόφων, γράφοντας τὸ 1911 ἕνα ἀπὸ τὰ κορυφαῖα του ἔργα, «Ἡ φιλοσοφία τῆς ἐλευθερίας». Τὸ 1918 ἱδρύει τὴν Ἐλεύθερη Ἀκαδημία Πνευματικοῦ Πολιτισμοῦ καὶ τὸ 1920 διδάσκει στὸ Πανεπιστήμιο τῆς Μόσχας.Ἀπογοητευμένος ὅμως ἀπὸ τὴν «σκληρὴ εἰκόνα», τὶς στρεβλώσεις καὶ τὰ ἀδιέξοδα τοῦ μπολσεβικικοῦ καθεστῶτος, ὄχι μόνο ἀποστασιοποιεῖται, ἀλλὰ στρέφεται καὶ ἐναντίον τοῦ μαρξισμοῦ, ἀναπτύσσοντας τὶς δικὲς του φιλοσοφικὲς θεωρήσεις στὶς ὁποῖες ἐνσωματώνει πλέον καὶ τὶς θρησκευτικὲς του θέσεις. Ἐπηρεασμένος κυρίως ἀπὸ τὸν προαναφερθέντα Ν'. Μερεζκόφσκι καὶ ἀπὸ τὴν ὁμάδα στοχαστῶν τοῦ ἐκδοτικοῦ οἴκου «Δρόμος», κινεῖται πλέον σταθερὰ στὸ ἴδιο φιλοσοφικὸ πνεῦμα τῆς ἀμφισβήτησης καὶ ἀναζήτησης μιᾶς νέας φιλοσοφικῆς ἀλήθειας, ποὺ θὰ προσέδιδε καὶ νόημα ζωῆς.

Τὸ σοβιετικὸ καθεστὼς τὸ 1921 τὸν συλλαμβάνει καὶ τὸ 1922 τὸν ἀπελαύνει μαζὶ μὲ ἄλλους διανοουμένους. Μετὰ ἀπὸ ἕναν διετῆ σταθμὸ στὸ Βερολίνο, μετακόμισε στὸ Παρίσι, ὅπου συνέχισε τὴν συγγραφὴ καὶ τὴν ἔκδοσι τῶν ἔργων του (πάνω ἀπὸ 200 συγγραφικὰ ἔργα καὶ δημοσιεύσεις.) Κατὰ τὴν διάρκεια τοῦ Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ἐκφράζει ἔντονα πατριωτικὰ συναισθήματα, γράφοντας καὶ τὸ ἔργο "Ἡ ρωσικὴ ἰδέα" τὸ 1946. Πεθαίνει στὸ Παρίσι (74 ἐτῶν) στὶς 23 Μαρτίου 1948.

Τὸ σύνολο ἔργο του ἐκπροσωπεῖ τὸν Χριστιανικὸ Ὑπαρξισμὸ καὶ τὸν Περσοναλισμὸ[3].Ἡ φιλοσοφία του ἔχει βάσι τὴν θεμελιώδη ἀρχὴ τῆς ἐλευθερίας, τὴν ἀκεραιότητα τῆς ἀνθρώπινης προσωπικότητας, τὴν δημιουργικότητα καὶ τὴν ἀντὶ- ἀντικειμενοποίησι[4], μαζὶ μὲ τὴν βαθιὰ ριζωμένη ὀρθόδοξη ρωσικὴ θρησκευτικὴ παράδοσι. «Ἡ φιλοσοφία τοῦ Μπερδιάγιεφ δὲν ἦταν πότε συστηματικὴ ἀλλὰ δημιουργική. Ἡ πίστι καὶ ἡ πνευματικὴ ἐμπειρία ἦταν οἱ ὁδηγοὶ του στὸ στοχασμὸ. Καὶ αὐτὰ τὰ δύο δὲν τὰ βρίσκει οὔτε μαθαίνει κανείς, ἀλλὰ τὰ  ἔχει μέσα του· καὶ τὴν πίστι τὴν βιώνει ἐμπειρικά. Ἡ πνευματικὴ ἐμπειρία κάνει τὸν ἄνθρωπο προφητικό, καὶ ὁ Μπερδιάγιεφ ἦταν ἕνας προφήτης τῆς ἐποχῆς του[5]

Ἡ Ἐνανθρώπησι ὡς Ἐγγύησι τῆς Ἐλευθερίας τοῦ ἀνθρωπίνου Προσώπου

Γιὰ τὸν Νικολάι Μπερντιάεφ, ἡ Ἐνανθρώπησι τοῦ Θεοῦ στὸ πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ ἀποτελεῖ τὴν ὑπέρτατη πρᾶξι ποὺ ἐγγυᾶται καὶ ἐπικυρώνει τὴν ἀνθρώπινη ἐλευθερία, καθὼς ἔρχεται σὲ ριζικὴ ἀντίθεσι μὲ κάθε μορφὴ ἀναγκαιότητας καὶ καταναγκασμοῦ. Ὁ Θεὸς ἐπιλέγει νὰ εἰσέλθει στὸν κόσμο ὄχι ὡς ἕνας παντοδύναμος Δυνάστης ποὺ ἐπιβάλλει τὴ θέλησί του μὲ τὴν βία ἢ μὲ τὸ θαῦμα, ἀλλὰ ὡς ἕνας «τρωτὸς» στὴν φυσική φθορά Ἄνθρωπος. Αὐτὴ ἡ ἐπιλογὴ εἶναι ἡ ἀπόδειξι ὅτι ἡ Θεία Οὐσία καὶ ἡ σχέσι Του μὲ τὴν ἀνθρωπότητα βασίζεται στὴν ἀγάπη καὶ στὴν ἐλεύθερη συγκατάθεσι. Ἡ παρουσία τοῦ Χριστοῦ εἶναι μιὰ Πρόσκλησι καὶ ὄχι μιὰ Ἐπιβολή· προσφέρεται ὡς ἡ μεγίστη Ἀλήθεια, ἀφήνοντας τὸν ἄνθρωπο ἀπόλυτα ἐλεύθερο νὰ Τὸν ἀποδεχθῆ ἢ νὰ Τὸν ἀρνηθῆ, ἀπορρίπτοντας ἔτσι τὴν δομὴ τοῦ «νόμου» καὶ τῆς «ἐξουσίας» ποὺ χαρακτηρίζουν τὸν ἀντικειμενικὸ κόσμο[6].

Ἡ βαθύτερη ἑρμηνεία αὐτῆς τῆς ἐγγύησης βρίσκεται στὴν ἔμφασι ποὺ δίνει ὁ Μπερντιάεφ στὴν «τραγωδία τῆς ἐλευθερίας». Ὁ Χριστός, ὅπως περιγράφεται στὸν «Μεγάλο Ἱεροεξεταστῆ» τοῦ Ντοστογιέφσκι, ἕνα κείμενο κλειδὶ γιὰ τὸν Μπερντιάεφ, ἀρνεῖται ρητὰ τοὺς πειρασμοὺς: τῆς ἐξουσίας, τοῦ θαύματος καὶ τῆς ὑποταγῆς, δηλ. τήν ἄρνησι τῆς ἐλευθερίας, χάριν τῆς ὑπεσχημένης «ἔμπλουτης εὐτυχίας». Ἂν ὁ Χριστὸς εἶχε ἐξαναγκάσει τὸν ἄνθρωπο στὴν πίστι μὲ ὅ,τι ἀκαταμάχητο στοιχεῖο του, θὰ εἶχε ἀφαιρέσει τὸ βάρος τῆς ἐλεύθερης ἐπιλογῆς, μετατρέποντας τὸν ἄνθρωπο σὲ ἁπλὸ ἀντικείμενο τῆς Θείας δύναμης. Ἀντίθετα, ἡ Ἐνανθρώπησι ἀφήνει τὸ μυστήριο καὶ τὸ δίλημμα τῆς ἐπιλογῆς στὸν ἄνθρωπο, ἀποδεικνύοντας ὅτι ἡ «ἀρχική, μὴ -δημιουργημένη ἐλευθερία», ἡ ὁποία προβάλλει ὡς ἡ ἄναρχη (χωρὶς ἀρχὴ) θεμελιακὴ ρίζα τοῦ ἀνθρώπου, εἶναι ἀδιαπραγμάτευτη καὶ σεβαστὴ ἀκόμη καὶ ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Δημιουργό.

Ὁ Μπερντιάεφ, ἐδῶ χρησιμοποιεῖ τὴν ὑπαρξιακὴ ὀπτικὴ γιὰ νὰ ἀναπτύξει τὴν χριστιανικὴ του σκέψι, δίνοντας πρωταρχικὴ σημασία στὴν ἔννοια τῆς Ἐλευθερίας, τὴν ὁποία θεωρεῖ ὅτι προηγεῖται ἀκόμη καὶ τοῦ Θεοῦ ὡς Δημιουργοῦ, προερχόμενη ἀπὸ τὴν "ἀνυπαρξία",- ἀπὸ τὸ Ungrund[7]-, ὅπως τὸ ὀνομάζει, δηλ. κάτι σὰν τὸ ἀνεξερεύνητο καὶ ἀδιαμόρφωτο «Τίποτα», σὰν τὴν Ἄβυσσο. Αὐτὸ εἶναι: ἡ πηγὴ τῆς apriori θεμελιώδους, μὴ -δημιουργημένης Ἐλευθερίας. Αὐτὴ ἡ προ-δεδομένη ἐλευθερία δὲν εἶναι ἕνα δῶρο τοῦ Θεοῦ στὸν ἄνθρωπο, ἀλλὰ ἡ ἀρχικὴ δυνατότητα ποὺ ὑπάρχει πρὶν ἀπὸ τὴν Δημιουργία του καὶ πρὶν ἀπὸ τὸ «Εἶναι», τὴν Ὕπαρξι [8].

Αὐτὴ ἡ ριζοσπαστική, τολμηρὴ ἀντίληψι τῆς Ἐλευθερίας, κατὰ τὸν Μπερντιάεφ, ἔχει δύο κρίσιμες συνέπειες ποὺ ἐπηρεάζουν τὴν κατανόησι τῆς Ἐνσάρκωσης τοῦ Θεοῦ: Ὁ Θεός, ὡς Δημιουργός, δημιούργησε τὸν κόσμο, τὴν Κτίσι ἀπὸ τὸ Ungrund (ἀπὸ τὴν ἀνυπαρξία, ἐκ τοῦ Μηδενός), ἀλλὰ δὲν δημιούργησε τὴν ἴδια τὴν ἐλευθερία (ἀφοῦ προϋπῆρχε). Ἡ ἐλευθερία, ὡς ἀρχέτυπη, εἶναι συμπρωταρχική μὲ τὸν Θεὸ. Ἐπίσης τὸ κακὸ δὲν εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς θέλησης τοῦ Θεοῦ, ἢ ἑνὸς ἐλαττώματος τῆς Δημιουργίας. Εἶναι ἡ σκιώδης, ἀρνητικὴ ἐκδήλωσι τῆς μὴδημιουργημένης ἐλευθερίας (τοῦ Ungrund) μέσα στὸν δημιουργημένο κόσμο. Ὁ Θεὸς δὲν μπορεῖ νὰ ἐξαλείψει ἢ νὰ ἐπιλύσει τὸ κακὸ μὲ τὴν βία ἢ μὲ νόμο, διότι αὐτὸ θὰ σήμαινε τὴν ἐξάλειψι τῆς ἴδιας τῆς ἐλευθερίας ποὺ πηγάζει ἀπὸ τὸ ἀνεξερεύνητο- ἀδιαμόρφωτο χωρό-χρονο τοῦ Ungrund καὶ θὰ καταργοῦσε καὶ τὸ «αὐτεξούσιον», τὴν βούλησι τοῦ ἀνθρώπου.

Γι’ αὐτὸ στὸν Μπερντιάεφ «ἡ ἱερότητα ὑπάρχει μόνο στὴν έλευθερία, καὶ ὄχι σὲ άντικειμενοποιημένους θεσμοὺς ἢ ἰδέες ἢ μύθους. Τοῦτο τὸν κάνει νὰ ἀπεχθάνεται τὴν «αὐθεντία», τὴν ὁποιαδήποτε αὐθεντία ποὺ ὑποδουλώνει, ἀκόμη καὶ τὴν αὐθεντία τοῦ Θεοῦ. Διότι ὁ Θεὸς δὲν εἶναι αὐθεντία ἀλλὰ έλευθερία» [9], καὶ στὴν σχέσι του μὲ τὸν ἄνθρωπο, ὀφείλει σεβόμενος τὴν ἐλευθερία του, νὰ ἐνεργεῖ μὲ τὴν Πατρικὴ Του Ἀγάπη. Ἔτσι, μόνο μία λύσι ὑπάρχει: Χρειάζεται μιὰ ἐλεύθερη, προσωπικὴ πρᾶξι μέσα στὸν κόσμο τῆς Πτώσης, τῆς πνευματικῆς παρακμῆς, τῆς «δουλείας καὶ ἁμαρτίας», καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ Γέννησι, ἡ Ἐνσάρκωσι τοῦ Θεοῦ Λόγου (Χριστοῦ), ποὺ θὰ φέρνει τὴν ἀνθρώπινη σωτηρία καὶ τὴν ἁρμονία στὴν Κτίσι.

Μέσα σὲ αὐτὴ τὴν διαλεκτική, ὁ Ν. Μπερντιάεφ, τονίζει ὅτι ἡ Ἐνσάρκωσι τοῦ Χριστοῦ, δὲν ἦταν μιὰ πρᾶξι ποὺ ὀφειλόταν σὲ κάποια «Τριαδικὴ» ἀνάγκητῶν προσώπων, ἀλλὰ μιὰ καθ' ὅλα ἐλεύθερη ἀναληφθεῖσα δρᾶσι (πρόνοια) Ἀγάπης τοῦ Θεοῦ: ἦταν μιὰ Ἑκούσια Πρᾶξι τῆς Τριαδικότητας, ὄχι ὡς ἀπρόσωπη ἀφηρημένη «οὐσία», «Νοῦς», ἢ «ἰδέα», ἀλλὰ ὡς Πρόσωπο. [10]Ὁ Θεὸς ἐπέλεξε Ἐλεύθερα, μέσω τοῦ Λόγου, νὰ προσλάβει τὴν ἀνθρώπινη φύσι καὶ ὄχι ἀπὸ τὴν ὤθησι κάποιας Ἀνάγκης. Αὐτὴ ἡ ἐλεύθερη ἀνάληψι τῆς ἀνθρώπινης φύσης ἀπὸ τὸν Χριστὸ ὁδηγεῖ στὴν αὔξησι τῆς ἐλευθερίας γιὰ τὴν ἀνθρωπότητα. Ὁ Θεάνθρωπος Χριστὸς ἀποτελεῖ τὸ πρότυπο τοῦ ἐλεύθερου Προσώπου, ποὺ πραγμάτωσε τὴν ἐνέργεια τῆς θείας ἐλευθερίας μέσα στὸν ἄνθρωπο [11]. Ὁ Χριστὸς ὡς θεάνθρωπος κατέστη τὸ ἀληθινὸ Πρόσωπο ποὺ ἑνώνει δύο κόσμους: τὸν θεῖο καὶ τὸν φυσικὸ κόσμο. Τὸ Πρόσωπο Του εἶναι ἡ ἀπόλυτη Ἀλήθεια.

Ἡ Ἐνανθρώπησι ὡς Ἐπιβεβαίωσι τοῦ Προσώπου

Ὡς ἐκ τούτου κατὰ τὸν Μπερντιάεφ, ἡ Ἐνσάρκωσι δείχνει τὴν ὑπέρβασι τῆς "αντικειμενοποίησης" καὶ τὴν πραγμάτωσι τῆς προσωπικῆς καὶ πνευματικῆς ὕπαρξης ἔναντι τῆς ἁπλῆς ἀτομικῆς καὶ ἀντικειμενικῆς πραγματικότητας, ποὺ ταπεινώνει τὸ «κατ’ εἰκόνα». Βλέπει δηλ. τὴν Γέννησι τοῦ Χριστοῦ ὄχι ἁπλῶς ὡς ἕνα ἱστορικὸ γεγονός, ἀλλὰ ὡς τὴν ὕψιστη ἀποκάλυψι τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἀλήθειας καὶ τῆς ἀξίας τοῦ Προσώπου, ποὺ παρέχει τὸ κλειδὶ γιὰ τὴν πνευματικὴ ἀναγέννησι καὶ τὸν μετασχηματισμὸ τοῦ ἀνθρώπου, ὥστε "νὰ γίνουμε ἐμεῖς Θεὸς" : τὸ καθ’ ὁμοίωσι.

Στὴν θεολογικὴ σκέψι τοῦ Μπερντιάεφ ὁ ἄνθρωπος εἶναι μικρόκοσμος καὶ μικρόθεος συνάμα. [12] Τὸ πρόσωπο εἶναι ἡ εἰκόνα καὶ ἡ ὁμοίωσι τοῦ Θεοῦ μέσα στὸν ἄνθρωπο [13] καὶ μόνο ἔτσι μπορεῖ νὰ ὑπάρξει. «Ὁ πραγματικὸς ἄνθρωπος εἶναι θεάνθρωπος. Αὐτὸς εἶναι ὁ πραγματικὸς προορισμὸς τοῦ ἀνθρώπου, αὐτὸς εἶναι πραγματικὸς ἄνθρωπος σὲ ὅλο του τὸ μεγαλεῖο. Ὁ Θεὸς εἶναι νόημα καὶ Ἀλήθεια τοῦ κόσμου. Ὁ Θεὸς εἶναι πνεῦμα καὶ ελευθερία…. Ἡ συνάντηση μὲ τὸν Θεὸ δὲν εἶναι συνάντηση μὲ κάτι ἀπόλυτο καὶ ἀφηρημένο ἀλλὰ εἶναι συνάντηση μὲ τὸν προσωπικὸ Θεὸ [14]

Ἑπομένως, ἡ Ἐνανθρώπησι εἶναι ἡ πρᾶξι ποὺ καθιστᾶ δυνατὴ τὴν μετάβασι ἀπὸ τὸν κόσμο τῆς Ἀναγκαιότητας (τῆς ἁμαρτίας, τοῦ νόμου, τῆς φύσης) στὸν κόσμο τῆς Πνευματικῆς Ἐλευθερίας καὶ τῆς Δημιουργικότητας. Ὁ Χριστός, ὡς Θεάνθρωπος, δείχνει ὅτι τὸ ἀνθρώπινο πρόσωπο εἶναι ἱκανὸ γιὰ τὴν πλήρη ἐλευθερία, καὶ ὅτι αὐτὴ ἡ ἐλευθερία δὲν εἶναι ἁπλῶς δικαίωμα, ἀλλὰ ὑπαρξιακὸ καθῆκον καὶ συνεργασία (συνέργεια- μετοχὴ) μὲ τὸν Θεὸ[15]. Ἡ ἐλευθερία δὲν ὁδηγεῖ σὲ χάος, ἀλλὰ στὸ Πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ, τὸ ὁποῖο εἶναι ἡ ζωντανὴ ἀπόδειξι ὅτι ἡ ἀπεριόριστη ἐλευθερία μπορεῖ νὰ συνυπάρχει μὲ τὴν ἀπόλυτη Ἀγάπη.

Γιὰ τὸν Μπερντιάεφ, ἡ Ἐνανθρώπησι εἶναι ἡ κατεξοχὴν πρᾶξι ποὺ θεμελιώνει καὶ ἀναδεικνύει τὸν Περσοναλισμὸ του. Ἡ Ἐνσάρκωσι δηλ. τοῦ Θεοῦ στὸ πρόσωπο τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀποκαλύπτει ὅτι ὁ Θεὸς δὲν εἶναι μιὰ ἀπρόσωπη, ἀφηρημένη «Οὐσία» ἢ ἕνα ψυχρὸ φιλοσοφικὸ «Ὅλον», ἀλλὰ ζωντανὸ Πρόσωπο (ἡ Ἁγία Τριὰς μὲ τὴν οὐσία τῆς Ἀγάπης) ποὺ εἶναι ἱκανὸ γιὰ κοινωνία προσωπικῆς σχέσης μὲ τὸν ἄνθρωπο[16]. Αὐτὸ ἔρχεται σὲ ἀντίθεσι μὲ τὶς κοσμικὲς ἰδεολογίες –(ὅπως τοῦ Μαρξισμοῦ ἢ τοῦ κρατικοῦ ἀμοραλισμοῦ καὶ μηδενισμοῦ, κάτι ποὺ τὸ τονίζει ἰδιαίτερα ὁ Μπερντιάεφ)-, οἱ ὁποῖες ἀντιμετωπίζουν τὸν ἄνθρωπο ὡς μάζα ἢ ὡς ἁπλὸ ἄτομο, δηλαδή, ὡς μία βιολογικὴ ἢ κοινωνικὴ μονάδα, ὡς ἕνα «ἀνελεύθερο ἀντικείμενο» ποὺ μπορεῖ νὰ θυσιαστεῖ στὸν βωμὸ κάποιας «ἰδανικῆς συλλογικότητας» ἢ τῆς Ἱστορίας.

Ὁ Χριστός ὅμως, ὡς Θεάνθρωπος , ἀποτελεῖ τὸ ἀπόλυτο πρότυπο τῆς ὁλοκληρωμένης, μὴ- ἀντικειμενικῆς Προσωπικότητας. Ἑνώνοντας τὸ Θεῖο μὲ τὸ Ἀνθρώπινο σὲ μία Ὑπόστασι (Πρόσωπο), ἡ Ἐνανθρώπησι καταργεῖ τὸν δυϊσμὸ μεταξὺ πνεύματος καὶ ὕλης, Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου. Ἐπιβεβαιώνει ὅτι ἡ ἀνθρώπινη φύσι εἶναι ἱκανὴ νὰ δεχθῆ τὸ Θεῖο, καὶ συνεπῶς, φανερώνει ὅτι τὸ κάθε ἀνθρώπινο πρόσωπο κατέχει μία ἀπόλυτη, ἐσχατολογική ἀξία ποὺ ὑπερβαίνει κάθε κοινωνική, φυσικὴ ἢ ἱστορικὴ κατηγορία. Ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἕνα περαστικὸ φαινόμενο ἢ ἕνα ἐργαλεῖο, ἀλλὰ μιὰ μοναδική, αἰώνια ὕπαρξι προορισμένη γιὰ τὴ θέωσι μὲ τὴν μετοχὴ της στὴν Θεία ζωή. «Σκοπὸς τῆς ζωῆς εἶναι ἡ ἐπιστροφὴ στὸ πνευματικὸ μυστήριο ὅπου ὁ Θεὸς γεννᾶται ἐντὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὁ ἄνθρωπος γεννᾶται ἐντὸς τοῦ Θεοῦ»[17].Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο, ἡ Ἐνανθρώπησι τοῦ Χριστοῦ, παρέχει τὸ θεμέλιο γιὰ τὴν κριτικὴ τοῦ Μπερντιάεφ σὲ κάθε μορφὴ ἀντικειμενοποίησης καὶ ὁλοκληρωτισμοῦ. 

Ἔτσι ὁ Ν'. Μπερντιάεφ, διατυπώνει μιὰ «Θεανθρωπολογία», ἡ ὁποία θεμελιώνεται ἀκριβῶς σὲ αὐτὴ τὴν διπλῆ δομὴ τῆς ἐλευθερίας: ὁ Θεὸς μπορεῖ νὰ γίνει ἄνθρωπος ἐπειδὴ ἐνεργεῖ ἐλεύθερα, καὶ ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ νὰ γίνει δεκτικὸς τῆς θεότητας ἐπειδὴ ὑπάρχει ἐν ἐλευθερίᾳ, ὡς ἐλεύθερο ὂν. Ἡ ἐνανθρώπησι δὲν εἶναι φυσικὸ γεγονὸς οὔτε θεολογικὴ ἀναγκαιότητα· εἶναι γεγονὸς προσωπικῆς σχέσης, ἐνεργοποιούμενο ἀπὸ τὴν ἄκτιστη ἐλευθερία τοῦ Θεοῦ καὶ ἀπὸ τὴν δυνατότητα τῆς ἀνθρώπινης φύσης σέ αὐτή τὴν ὑπέρβασι. Ὁ Χριστὸς δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς ὑπόδειγμα τοῦ ἀληθινοῦ ἀνθρώπου, φανερώνει ἰσόχρονα τὴν δυνατότητα τῆς ἀνθρώπινης ἐλευθερίας νὰ ἑνωθῆ μὲ τὴν ἀπόλυτη ἐλευθερία τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἑνότητα τῶν δύο φύσεων ἐν Χριστῶ εἶναι τὸ ἀπόλυτο γεγονὸς ὅπου τὸ ἄπειρο τῆς θείας δημιουργικότητας συναντᾶ τὸ πεπερασμένο τῆς ἀνθρώπινης προσωπικότητας, χωρὶς νὰ καταργεῖται οὔτε τὸ ἕνα οὔτε τὸ ἄλλο.

Ἡ ἀναγνώρισι τοῦ Χριστοῦ ὡς Θεανθρώπινου Προσώπου μᾶς ὑποχρεώνει νὰ βλέπουμε τὸν κάθε συνάνθρωπο ὄχι ὡς μέσο γιὰ ἕναν σκοπὸ (εἴτε αὐτὸς εἶναι τὸ Κράτος, ἡ Ἐπανάστασι, ἢ ἡ Οἰκονομία), ἀλλὰ ὡς αὐτοσκοπὸ. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι πρόσωπο ἐκ φύσεως, ἀλλὰ ἐκ πνεύματος. Ὡς ἄτομο, εἶναι μέρος τῆς φύσης καὶ τῆς κοινωνίας (τοῦ "ἀντικειμενικοῦ" κόσμου) καὶ ὑπόκειται στὴν ἀναγκαιότητα. Ὡς πρόσωπο ὅμως , ἔχει τὶς ρίζες του στὸν πνευματικὸ κόσμο, τὸν κόσμο τῆς ἐλευθερίας, καὶ βρίσκεται ὑπεράνω τῶν ἀντικειμενικῶν κατηγοριῶν (φύσι, κοινωνία, κράτος, ἔθνος: «τὸ βασίλειο τοῦ Καίσαρος», ὅπως τὸ ἀποκαλεῖ[18]),γι’ αὐτὸ δὲν λογίζεται ὡς μιὰ στατικὴ οὐσία (substance) ἀλλὰ ὡς μιὰ δημιουργικὴ πρᾶξι (act), ὡς μιὰ πνευματικὴ ἐνέργεια ποὺ μάχεται ἐνάντια σὲ αὐτὴ τὴν ἀντικειμενοποίησι καὶ τὴν καθοριστικότητα τοῦ κόσμου.

Ἡ Ἐνανθρώπησι ἑπομένωςτοῦ Χριστοῦ καταξιώνει τὴν ἀνθρώπινη ὑπόστασι ὡς κατ' εἰκόνα καὶ καθ' ὁμοίωσι τοῦ Θεοῦ, (ἀφοῦ καὶ ὁ Θεὸς εἶναι τὸ κατ’ ἐξοχὴν Πρόσωπο), προσδίδοντας της ἀξία μὲ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ Γέννησι Του ἀποτελεῖ τὸ μυστήριο τῆς θεανθρωπότητας. «Ἡ ὀρθόδοξη χριστολογία περικλείει μέσα της ὅλη τὴν θεολογία καὶ τὴν ἀνθρωπολογία. Μὲ τὴν χριστολογία ὁ ἄνθρωπος ἀνυψώνεται καὶ ἑνώνεται μὲ τὸν Θεὸ μὲ τὴν ἀγάπη καὶ τὴν ἐλευθερία»[19].

Τὸ πρόσωπο τώρα καταξιώνεται ὡς μοναδικὸ καὶ ἀνεπανάληπτο, ἡ ἀξία του εἶναι ἀπόλυτη, ἡ ὕπαρξι του δέ, θεμελιώνεται στὴν ἐλευθερία, ἡ ὁποία εἶναι βεβαία καὶ δημιουργική. Ἡ πληρότητα του μάλιστα ἐπιτυγχάνεται μέσα ἀπὸ τὴ σχέσι ἀγάπης καὶ κοινωνίας μὲ τὸν Θεὸ καὶ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, ἐνῶ τὸ ἄτομο τείνει στὸν ἐγωκεντρικὸ ἀτομικισμὸ καὶ τὸν περιορισμό. Τὸ πρόσωπο ἐκφράζει τὴν ὑπαρξιακή, ἐλεύθερη καὶ δημιουργικὴ διάστασι τοῦ ἀνθρώπου, ἡ ὁποία ἀποτελεῖ τὴν ἀνώτατη ἀξία καὶ τὴν πηγὴ κάθε πνευματικῆς καὶ πολιτισμικῆς δραστηριότητας.

Ὁ ΧριστιανικὸςΠερσοναλισμὸς τοῦ Μπερντιάεφ εἶναι, λοιπόν, ἡ φυσικὴ συνέπεια τῆς Ἐνανθρώπησης τοῦ θεοῦ: ἂν ὁ Θεὸς τίμησε τὴν ἀνθρωπότητα μὲ τὴν ἐνσάρκωσι, τότε ἡ ἀξία καὶ ἡ ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπινου προσώπου εἶναι ἀδιαπραγμάτευτες.

Ἡ Ἐνανθρώπησι ὡς Κάλεσμα γιὰ Δημιουργικότητα

Γιὰ τὸν Μπερντιάεφ, ἡ Ἐνανθρώπησι δὲν εἶναι ἁπλῶς ἕνα γεγονὸς σωτηρίας ἀπὸ τὶς ἁμαρτίες τοῦ παρελθόντος, ἀλλὰ ἡ ἐκκίνησι ἑνὸς νέου, δημιουργικοῦ ἔργου γιὰ τὴν ἀνθρωπότητα, τὸ ὁποῖο φέρει ἕναν ἔντονο ἐσχατολογικό χαρακτῆρα. Ὁ Θεὸς γίνεται Ἄνθρωπος (Χριστὸς) γιὰ νὰ καταστήσει τὸν ἄνθρωπο ἱκανὸ νὰ γίνει συν-δημιουργός καὶ συνεργάτης στὴν ὁλοκλήρωσι τῆς Δημιουργίας. Ἡ οὐσία τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης δὲν ἐξαντλεῖται στὴν ἠθικὴ ὑπακοὴ ἢ στὴν ἁπλὴ τήρησι τοῦ «νόμου», ἀλλὰ στὴν ἐλεύθερη, δημιουργικὴ ἀπάντησι τοῦ ἀνθρώπου στὸ θεῖο κάλεσμα.

Αὐτὴ ἡ δημιουργικὴ ἀποστολὴ συνδέεται ἄρρηκτα μὲ τὸ ὅραμα τοῦ Μπερντιάεφ γιὰ τὴ «Νέα Πνευματικὴ Ἐποχὴ» ἢ «Ἐποχὴ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». Θεωροῦσε ὅτι ἡ ἱστορία περνάει ἀπὸ τρεῖς φάσεις: τὴν ἐποχὴ τοῦ Πατρὸς (Νόμος), τὴν ἐποχὴ τοῦ Υἱοῦ (Λύτρωσι), καὶ τὴν ἀναμενόμενη ἐποχὴ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, ἡ ὁποία θὰ εἶναι ἡ ἐποχὴ τῆς πνευματικῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς Θεανθρώπινης Δημιουργίας. Κατὰ τὴν τρίτη αὐτὴ ἐποχή, ἡ ἐνέργεια τῆς Ἐνανθρώπησης θὰ ἔχει ἀπελευθερώσει τὴν δημιουργικὴ δύναμι τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ἀληθινὴ «σωτηρία» θὰ ἐκδηλωθεῖ ὡς ἡ μεταμόρφωσι τοῦ κόσμου (Ἐσχατολογία) ἀπὸ τὴν ἀνθρώπινη δημιουργικὴ πρᾶξι, ἡ ὁποία θὰ ὑπερβῆ τὴν ἀντικειμενοποίησι, τὴν σκλαβιὰ στὴ φύσι καὶ τὴν κοινωνικὴ διχόνοια.

 Ἡ ἐνΧριστῷ θεανθρωπότητα  ( μὲ τὴνΕνανθρώπησι) λειτουργεῖὡςἀποκάλυψιτοῦπροορισμοῦτῆςἀνθρώπινηςὕπαρξης: μεταμορφώνεται σὲ πρόσωποτόσοπλῆρεςὥστενὰἀποτελεῖοἰκείωσιτοῦθείου, νὰγίνειὂνδημιουργικὸὄχιμόνομέσαστὸνκόσμοἀλλὰκαὶγιὰτὸνκόσμο, φανέρωσιμιᾶςνέαςμορφῆςζωῆς. Ἡ ἀνθρώπινη ὕπαρξι, κατὰ τὸν Μπερντιάγεφ, δὲν ὁλοκληρώνεται στὴ φυσικὴ βιογραφία οὔτε στὸν κοινωνικὸ της ρόλο. Ὁλοκληρώνεται στὴν πνευματικὴ της μεταμόρφωσι, στὴν ἀπόφασι νὰ ζήσει ὡς πρόσωπο καὶ ὄχι ὡς ἄτομο. Τὸ ἄτομο εἶναι κλειστό, φοβικό, προσκολλημένο στὴ βιολογικὴ αὐτοσυντήρησι. Τὸ πρόσωπο εἶναι ἀνοικτό, δημιουργικὸ καὶ παρὸν στὴν ἴδια του τὴν ὑπέρβασι. Ἡ μετάβασι ἀπὸ τὸ ἄτομο στὸ πρόσωπο εἶναι ἡ ἴδια ἡ διαδικασία τῆς θέωσης· εἶναι ἡ ἀποκάλυψι ὅτι ὁ ἄνθρωπος καλεῖται ὄχι ἁπλῶς νὰ ἐπιβιώσει, ἀλλὰ νὰ ὑπάρξει ὡς συνεργὸς τοῦ Θεοῦ στὴ δημιουργία τοῦ πνευματικοῦ κόσμου.

Συνεπῶς, τὸ δόγμα τῆς Ἐνανθρώπησης τοῦ Χριστοῦ εἶναι ἡ ἐγγύησι ὅτι ἡ ἀνθρώπινη δημιουργικότητα ἔχει μεταφυσικὴ σημασία καὶ ὅτι ἡ θέωσι (ἡ μετοχὴ στὴν θεία ζωὴ) τοῦ προσώπου εἶναι ὁ τελικὸς σκοπός. Ὁ Χριστός, ὡς ἡ πρώτη, τέλεια Θεανθρώπινη Ὕπαρξι, ἀποδεικνύει ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι προορισμένος νὰ γίνει κάτι περισσότερο ἀπὸ αὐτὸ ποὺ εἶναι. Κάθε πρᾶξι ἀληθινῆς τέχνης, φιλοσοφίας ἢ κοινωνικῆς μεταρρύθμισης ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὴν ἐλευθερία τοῦ προσώπου, εἶναι μία συνέχισι τοῦ ἔργου τῆς Ἐνανθρώπησης καὶ μιὰ ὤθησι πρὸς τὴν τελικὴ Βασιλεία τοῦ Πνεύματος. «Πρέπει νὰ οἰκοδομήσουμε τὴ ζωὴ μας, γράφει, δίνοντας της ὡς προοπτική, ὄχι ἕνα μέλλον ἀποσπασμένο ἀπὸ τὸ παρὸν καὶ τὸ παρελθόν, άλλά τὸ σύνολο τῆς αἰωνιότητας, ἡ  ὁποία εἶναι ἡ μόνη ποὺ παρέχει λύσι στὸ πρόβλημα τοῦ πεπρωμένου μας». Γι’ αὐτὸ συμπέρανε: «Ἂν δὲν ὑπάρχει αἰωνιότητα, δὲν ὑπάρχει τίποτε»[20]

Σημειώσεις

1. Ὁ Μιχαὴλ Μπουλγκάκοφ (1891-1940) ἦταν ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικώτερους νεωτέρους δραματουργοὺς τῆς Ρωσίας. Τὸ ἔργο του διακρίνεται γιὰ τὴν καυστικὴ σάτιρα καὶ τὸ διεισδυτικὸ του χιοῦμορ. Σπούδασε ἰατρική, ἀλλὰ σύντομα ἀφοσιώθηκε στὴ λογοτεχνία, μέσα ἀπὸ τὴν ὁποία ἐξέφραζε τὴν ἀντίθεσι του στὴ σοβιετικὴ τότε πραγματικότητα.

2. Ὁ Ντμίτρι Μερεζκόφσκι ἦταν συγγραφέας καὶ κριτικὸς λογοτεχνίας. Ἦταν μία σημαντικὴ φυσιογνωμία τῆς Ἀργυρῆς Ἐποχῆς στὴν ρωσικὴ ποίησι (χρονικὰ στὶς ἀρχὲς τοῦ 1890 καὶ φτάνει μέχρι τὴν Ὀκτωβριανὴ Ἐπανάστασι τοῦ 1917: μὲ κυρίαρχο ρεῦμα τὸν Συμβολισμὸ καὶ τὴν τάσι πρὸς τὸν μυστικισμό). Θεωρεῖται συνιδρυτής τοῦ κινήματος τοῦ Συμβολισμοῦ. Ὁ ἴδιος ἀναγκάστηκε σὲ πολιτικὴ ἐξορία δύο φορές. Κατὰ τὴν δεύτερη ἐξορία του (1918-1941) συνέχισε τὴν ἐπιτυχῆ δημοσίευσι τῶν μυθιστορημάτων του καὶ ἀναγνωρίστηκε ὡς κριτικὸς τῆς Σοβιετικῆς Ἕνωσης. Ὑπῆρξε συγγραφέας φιλοσοφικῶν καὶ ἱστορικῶν μυθιστορημάτων ποὺ σὲ συνδυασμὸ μὲ τὸν ἔνθερμο ἰδεαλισμὸ καὶ τὴν λογοτεχνικὴ καινοτομία του, ὑπῆρξε ἐννέα φορὲς ὑποψήφιος γιὰ τὸ Βραβεῖο Νόμπελ στὴν λογοτεχνία, τὸ ὁποῖο παρ’ ὀλίγον νὰ κερδίσει τὸ 1933.

3. Ὁ Περσοναλισμὸς εἶναι μιὰ φιλοσοφικὴ σχολὴ ἡὁποία τοποθετεῖ τὸ πρόσωπο (person) στὸ κέντρο τῆς πραγματικότητας, τῆς ἀξίας καὶ τῆς γνώσης. Θεωρεῖ τὸ πρόσωπο ὡς τὴν ἀνώτατη ἀξία καὶ τὸ κλειδὶ γιὰ τὴν κατανόησι τοῦ κόσμου. Βασικὰ στοιχεῖα τῆςθεωρίας εἶναι: ἡ «Ἐλευθερία» καὶ ἡ «Συνείδησι». Πρωταρχικῆς σημασίας θέσι, εἶναι ἡ ἀναγνώρισι στὴν ἔννοια τοῦ προσώπου, ἡ αὐτοσυνείδησι, ἡ ἐλεύθερη βούλησι (αὐτοκαθορισμός) καὶ ἡ ἱκανότητα γιὰ ἠθικὴ καὶ πνευματικὴ ἀνάπτυξι, τονίζοντας τὴν ἐγγενῆ ἀξιοπρέπεια καὶ τὴν μοναδική, ἀναντικατάστατη ταυτότητα κάθε προσώπου, τὸ ὁποῖο θεωρεῖται σκοπὸς καθ' ἑαυτὸ καὶ ὄχι μέσο.

4. Γιὰ τὸν Μπερντιάεφ, ἡ «ἀντικειμενικοποίησι» εἶναι ἡ ἀρνητικὴ κατάστασι, ἡ ὁποία ἐκφράζει τὴν "πτῶσι" τῆς ὕπαρξης ἢ τοῦ ἀνθρώπινου πνεύματος στὸν κόσμο τῆς ἀνάγκης καὶ τοῦ ντετερμινισμοῦ· ἀλλιῶς: ἡ ὑποταγὴ τοῦ «κοινοῦ καὶ τοῦ καθολικοῦ» ἔναντι τοῦ "ἀτομικοῦ καὶ τοῦ μοναδικοῦ" (τῆς προσωπικότητας), στὴν οὐσία δηλαδὴ ἡ αντικειμενικοποίησιεἶναι ἡ ἀπώλεια τῆς Ἐλευθερίας. Δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ ἀναγνώρισι ἑνὸς ἐξωτερικοῦ κόσμου τῆς πραγματικότητας, ἀλλὰ μιὰ ἐπιβολὴ ἀλλοτρίωσης καὶ δέσμευσης τοῦ πνεύματος. Γι' αὐτὸν ἡ ἀληθινὴ γνῶσι πηγάζει ἀπὸ τὴν προσωπική, ἐσωτερικὴ ἐμπειρία τοῦ πνεύματος. Ἔτσι ἡ φιλοσοφία τοῦ Μπερντιάεφ ἐκφράζει αὐτὸν τὸν δυϊσμὸ: ἡ πάλη τῆς Δημιουργίας τοῦ πνεύματος ἀπὸ τὴν μιά, ἐναντίον τῆς ἀντικειμενικοποίησης (τὸ πνεῦμα τοῦ Καίσαρος, ἀπὸ τὴν ἄλλη, ὅποια «ἐξουσία" στερεῖ τὴν Ἐλευθερία).

5.       Kurtanizde Shorena. Φαινόμενο και νοούμενο στη θεολογική σκέψη του Ν. Μπερδιάγιεφ, Θεσσαλονίκη 2011, σελ.7

6. Νικόλαος Μπερδιαγιεφ, Βασίλειο του Πνεύματος και βασίλειο του Καίσαρος, εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 1971, σελ.37

7.       ὉΜπερντιάεφ υἱοθετεῖ, σὲτροποποιημένηὑπαρξιακὴμορφή, τὴνἔννοιατοῦUngrund, ποὺσημαίνεικυριολεκτικὰ"Μή-Βάθος" ἢ "Μή-Θεμελίωσι", ἀπὸτὸνΓερμανὸχριστιανό, μυστικιστὴφιλόσοφοJakobBöhme.(ἸάκωβοΜπέμε, 1575–1624). Οἱἰδέεςτου, ποὺ προσπάθησαννὰἐξηγήσουντὴνφύσιτοῦΘεοῦ, τὴνπροέλευσιτοῦσύμπαντοςκαὶτοῦἀνθρώπου, καὶτὴνπτῶσιτῆςἀνθρωπότητας, ἄσκησανμεγάληἐπιρροὴσὲμεταγενέστεραφιλοσοφικὰρεύματα, ὅπωςστὸνΓερμανικὸἰδεαλισμὸκαὶτὸνΡομαντισμό. ὉΧέγκελτὸνχαρακτήρισεὡς «τὸνπρῶτοΓερμανὸφιλόσοφο». Θεωρεῖταιἐπίσηςὁπατέραςτῆςθεοσοφίας.ὉΜπερντιάεφκαθιερώνειτὴνἔννοια Ungrund, τοῦΜπέμεὡςτὸν «προϋπάρχονταἀδιαμόρφωτοχῶρο» τῆςἀνυπαρξίας, ὡςτοῦ «Τίποτα», καὶ « ὅτι ὃ ἄνθρωπος εἶναι «μικρόκοσμος» καὶ «μικρόθεος», ὅτι ὁ θεὸς ἔχει ἐσωτερικὴ κίνηση, καὶ πάνω ἀπ’ ὅλα ἡ ἰδέα τῆς ἀδημιούργητης ἐλευθερίας καὶ τοῦ «Ἀπύθμενου» (Ungrund), ἀπετέλεσανἀκρογωνιαίους λίθους στὸ πνευματικὸ οἰκοδόμημα τοῦ Μπερντιάεφ»: Εἰσαγωγὴ τοῦ Χ. Μαλεβίτση στὸ Ἀλήθεια καὶ Ἀποκάλυψη, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα, σελ.28

8. Ἡἔννοιατοῦ«Εἶναι» (Being) στὴνὑπαρξιακὴφιλοσοφίαἀποτελεῖτὸνπυρῆνατοῦστοχασμοῦτης. Τὸ «Εἶναι» δὲν εἶναι δεδομένο, ἀλλὰ πρόβλημα καὶ ἀνοιχτὴ δυνατότητα. Ἡ ἐρώτησι «τί σημαίνει νὰ εἶμαι;» ὁδηγεῖ σὲ μιὰ ἀνακάλυψι τοῦ Ἑαυτοῦ, τοῦ Ἄλλου καὶ τοῦ Θεοῦ. Γιὰ τὸν Κίρκεγκωρ, τὸ «Εἶναι» συνδέεται μὲ τὸ ὑποκείμενο ποὺ βιώνει. Τὸ οὐσιῶδες δὲν εἶναι τὸ τί «εἶναι» ὁ ἄνθρωπος, ἀλλὰ πῶς ὑπάρχει. Ἡ ὕπαρξι εἶναι σχέσι μὲ τὸν ἑαυτὸ καὶ τὸν Θεό, μιὰ δυναμικὴ πορεία μεταξὺ πίστης, ἄγχους καὶ ἀπόφασης. Στὸν Νικολάϊ Μπερντιάεφ, τὸ «Εἶναι» δὲν εἶναι ἀναγκαιότητα ἀλλὰ ἐλευθερία. Προϋπάρχει ὡς «ἄβυσσος ἐλευθερίας» (Ungrund) πρὶν ἀπὸ κάθε δημιουργία. Ἡ ὕπαρξι τοῦ ἀνθρώπου ἔχει θεολογικὴ διάστασι: εἶναι κλῆσι πρὸς δημιουργία καὶ σχέσι ἀγάπης μὲ τὸ θεῖο πρόσωπο. Τὸ «Εἶναι» δὲν εἶναι ἀπρόσωπο, ἀλλὰ προσωπικὸ καὶ σχεσιακό, μιὰ σχέσι προσώπων μέσα στὴν ἐλευθερία.

9.       ΧΡΗΣΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗ, ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ, Ο νοσταλγός τής αιωνιότητας (Εισαγωγή στο: ΑΛΗΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα, σελ.23

10.    Νικόλαος Μπερδιαγιεφ, Βασίλειο του Πνεύματος και βασίλειο του Καίσαρος, εκδ. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 1971, σελ.40

11.    Νικόλαος Μπερδιαγιεφ, Βασίλειο του Πνεύματος …, Αυτόθι, σελ. 44, 46

12.    Μπερντιάεφ Νικόλαος, Δοκίμιο εσχατολογικής μεταφυσικής (μτφρ. Χρήστος Μαλεβίτσης), εκδ. Αρμός, Αθήνα 2010, σελ. 287.

13. Μπερντιάεφ Ν., Πέντε στοχασμοί περί ύπάρξεως,

14.    Kurtanizde Shorena. Φαινόμενο και νοούμενο στη θεολογική σκέψη του Ν. Μπερδιάγιεφ,σελ.16-17

15.    Ανανιάδης, Γεώργιος. 2003. «Το πρόσωπο στον Ν. Μπερντιάεφ. Μια προσέγγιση της έννοιας του Προσώπου στο στοχασμό του Ν. Μπερντιάεφ». Θεολογία 80/3, σελ.153-54

16.    «ὅταν λέμε πὼς ὁ θεὸς εἶναι ἕνα πρόσωπο, μὲ κανέναν τρόπο δὲν πρέπει νὰ ἐννοοῦμε αὐτὸν τὸν ὅρο μὲ τὴν περιωρισμένη σημασία ποὺ ἐπικρατεῖ στὸ χῶρο τῆς φύσεως καὶ τοῦ ἀνθρώπου. Πρέπει νὰ τὸν ἐννοήσουμε μέσα σὲ μιὰ πνευματικὴ σημασία, μὲ μιὰ συγκεκριμένη μορφὴ μὲ τὴν ὁποία μποροῦμε νὰ ἐπικοινωνοῦμε προσωπικά. Ἡ συνάντηση καὶ ἢ ἐπικοινωνία μὲ τὸν θεὸ εἶναι δυνατὲς ὄχι σὰν μιὰ ἐπικοινωνία μὲ τὸ Ἀπόλυτο, στὸ ὁποῖο εἶναι ἀδύνατο νὰ ὑπάρξη ἐπικοινωνία μὲ ἄλλο ὄν, ὄχι σὰν μιὰ ἐπικοινωνία μὲ τὸν Θεὸ τῆς ἀποφατικῆς θεολογίας, ἀλλά σὰν μιὰ ἐπικοινωνία μ’ ἕνα συγκεκριμένο προσωπικὸ Θεὸ ποὺ ἔχει σχέσεις μὲ τὸν ἄλλον. "Ένας κόσμος χωρίς Θεό θά δημιουργούσε μιά άνυπέρβλητη άντίφαση άνάμεσα στό τέλειο καί τό άπειρο, θά ήταν γυμνός σημασίας καί θά είχε τήν όψη ένός άτυχήματος.». Νικόλαος Μπερδιαγιεφ, Βασίλειο του Πνεύματος και βασίλειο του Καίσαρος…, σελ.42

17.    ΧΡΗΣΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗ, ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ, Ο νοσταλγός τής αιωνιότητας (Εισαγωγή στο: ΑΛΗΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα, σελ. 26

18.    Νικόλαος Μπερδιαγιεφ, Βασίλειο του Πνεύματος …, Αυτόθι, σελ.43,47

19.    Kurtanizde Shorena. Φαινόμενο και νοούμενο στη θεολογική σκέψη του Ν. Μπερδιάγιεφ, Θεσσαλονίκη 2011, σελ.14

20.    ΧΡΗΣΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗ, ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ, Ο νοσταλγός τής αιωνιότητας (Εισαγωγή στο: ΑΛΗΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα, σελ. 21

Επιλεγμένη βιβλιογραφία

1. Ανανιάδης, Γεώργιος. 2003. «Το πρόσωπο στον Ν. Μπερντιάεφ. Μια προσέγγιση της έννοιας του Προσώπου στο στοχασμό του Ν. Μπερντιάεφ». Θεολογία 80/3, σσ.152-154
2. Γιαγκάζογλου, Σταύρου. 2021β. Η περσοναλιστική φιλοσοφία του Νικολάι Μπερδιάγιεφ- Δοκίμιο για τη σχέση θεολογίας και πολιτικής. Ανθίβολα 4-5, σσ.219-269.
3. Γιώργος Κρανιδιώτης, Η κοινωνική και πολιτική φιλοσοφία του Νικολάι Μπερντιάεφ, https://www.researchgate.net
4. Θρησκευτική καί Ηθική Εγκυκλοπαίδεια.
5. Μπερντιάεφ Ν., ’Αλήθεια καί άποκάλυψη, μετ. Χρ. Μαλεβίτσης, Αθήνα, Δωδώνη, 1967.
6. Μπερδιάγιεφ, Νικολάου. 2002. Βασίλειο του Πνεύματος και Βασίλειο του Καίσαρα (μτφρ. Βασιλείου τ. Γιούλτση). Θεσσαλονίκη: Πουρναρά.
7. Μπερδιάγιεφ, Νικολάου. 1971. Θείον και ανθρώπινον- Η υπαρξιακή διαλεκτική των σχέσις (μτφρ. Προδρόμου Π. Αντωνιάδου). Θεσσαλονίκη: Πουρναρά
8. Μπερδιάγιεφ, Νικολάου. 1999. Το πνεύμα του Ντοστογιέφσκι (μτφρ. Νίκου Ματσούκα). Θεσσαλονίκη: Πουρναρά.
9. Νικολάϊ Μπερντιάεφ, Το πεπρωμένο του ανθρώπου, μτφρ. Ν. Μπακογιάννης, Αθήνα: Δόμος, 1994.
10. ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ Ν., Πέντε στοχασμοί περί ύπάρξεως, μετ. Β. Τριαντάφυλλος - Σ. Γουνελάς, Αθήνα, Κοινότητα, 1983.
11. Νικολάϊ Μπερντιάεφ, Το πνεύμα και η ελευθερία, μτφρ. Γ. Καρράς, Αθήνα: Δόμος, 1997.
12. Νικολάου Μπερδιάγιεφ, Θείον και Ανθρώπινον (Η υπαρξιακή διαλεκτική των σχέσις), μετ. Προδρόμου Αντωνιάδου, εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1971
13. Μπερδιάγιεφ, Νικολάου. 1950. Περί του προορισμού του ανθρώπου- Δοκίμιον παραδόξου ηθικής (μτφρ. μητροπολίτη Σάμου Ειρηναίου). Αθήνα: Αποστολική διακονία.

14.Μπερντιάεφ, Νικόλαος. 2010. Δοκίμιο εσχατολογικής μεταφυσικής (μτφρ. Χρήστος Μαλεβίτσης). Αθήνα: Αρμός.

15. Μπερντιάεφ, Νικόλαος. 2021. Το νόημα της ιστορίας (μτφρ. Σωτήρης Δημόπουλος). Αθήνα: Εναλλακτικές εκδόσεις.
16. Μπερντιάγιεφ, Νικολάι. 2020. Το πρόβλημα του ανθρώπου- Για μια χριστιανική ανθρωπολογία (μτφρ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης). Αθήνα.
17. Μύρων Ζαχαράκης Ν. Μπερντιάγιεφ, Δουλεία & ελευθερία του ανθρώπου, Κριτικά 2024-01 1/8
18. Μύρων Ζαχαράκης, Nicolas Berdyaev: ένας υποτιμημένος στοχαστής, antifono.gr/nicolas-berdyaev, 7 Σεπτεμβρίου 2019
19. Νησιώτης Ν., Υπαρξισμός καί Χριστιανική Πίστις,εκδ. Μήνυμα, Αθήνα 1956.
20. Ντοστογιέβσκη, Φιοντόρ. 2015. Ο Μέγας Ιεροεξεταστής (μτφρ. Άρης Αλεξάνδρου). Αθήνα: Γκοβόστη.
21. Παναγιώτης Νέλλας, Ζώον Θεούμενον, Αθήνα: Δόμος, 1987 .
22. Στέλιος Παπαντωνίου, Μπερντιάεφ, ΔΟΚΙΜΙΟ ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ https://www.academia.edu/
23. Στυλιανή Αβράμογλου, Πνεύμα και ελευθερία. Ερμηνευτική και συστηματική διερεύνηση των θεμελιωδών αξόνων της περσοναλιστικής φιλοσοφίας του Νικολάι Μπερδιάγεφ, Πάτρα, 2022
24. ΧΡΗΣΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗ, ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΠΕΡΝΤΙΑΕΦ, Ο νοσταλγός τής αιωνιότητας (Εισαγωγή στο: ΑΛΗΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα
25. Berdyaev, N., The Destiny of Man, London: Geoffrey Bles, 1937.
26. Berdyaev, N., The Meaning of the Creative Act, London: Centenary Press, 1955.
27. Berdyaev, N., Freedom and the Spirit, London: Bles, 1935.
28. KurtanizdeShorena. Φαινόμενο και νοούμενο στη θεολογική σκέψη του Ν. Μπερδιάγιεφ, Θεσσαλονίκη 2011.