Αδελφότητα Ζωτικιωτών Αθήνας”
Συνέχεια προηγουμένου κειμένου
Δημητρίου Μίχα, φιλολόγου
Ἡ Ὕστερη παλαιολιθικὴ ἐποχὴ ἐκτείνεται στὰ 35.000-10/9.000 χρόνια πρὶν ἀπὸ σήμερα. Ἂν ὑπολογίσει κανεὶς ὅτι εἶναι ἐννέα φορὲς μικρότερη σὲ χρονικὴ διάρκεια τῆς Μέσης Παλαιολιθικῆς θὰ διαπιστώσει πὼς ἡ ἐπιτάχυνσι τοῦ ρυθμοῦ τῆς ἐξέλιξης καὶ τῆς προόδου γίνεται κυριολεκτικὰ ραγδαία καὶ αὐτὸ ὀφείλεται σὲ δύο πολὺ σημαντικὲς συγκυρίες.
Ἡ πρώτη ἀφορᾶ τὴν παγκόσμια κλιματικὴ ἀλλαγὴ καὶ ἡ δεύτερη τὴν ἐμφάνισι στὸ προσκήνιο τοῦ νέου τύπου ἀνθρώπου τοῦ Homo sapiens sapiens μὲ ἀνατομικὴ διαγραφή, ὅπως ἀκριβῶς ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος, ἐνῶ ὁ Νεάντερταλ[1], ὁ ὁποῖος μποροῦσε προσαρμοσθῆ καὶ νὰ ἐπιβιώσει μόνο σὲ ψυχρὰ κλίματα «ἐξαφανίζεται». Σύμφωνα μὲ τοὺς μελετητὰς ἀνθρωπολόγους «ἡ συνύπαρξη τῶν δύο αὐτῶν ἀνθρώπινων τύπων σὲ συγκεκριμένες περιοχὲς εἶναι σήμερα βέβαιη, εἶναι ὅμως ἐπίσης ἀποδεκτὸ ὅτι ὁ ἕνας δὲν ἀποτελεῖ ἐξελιγμένη μορφὴ τοῦ ἄλλου [2].»
Ἀπὸ τὰ 35.000 χιλιάδες χρόνια ἕως τὰ 25.000 πρὶν ἀπὸ σήμερα, ἐκτὸς ἀπὸ τὶς ἀκραῖες γεωλογικὲς κλιματικὲς ἀλλαγές, ὑπάρχει ἔλλειψι ἀρχαιολογικῶν καὶ ἀνθρωπολογικῶν δεδομένων ποὺ ἀφορᾶ στὴν περίοδο. Ἔχουμε ὅμως τὴν κυριαρχία τοῦ Homo sapiens sapiens καὶ μάλιστα σὲ δύο τύπους: τὸν Cro-Magnon (Κρο-Μανιόν) ποὺ ἐμφανίστηκε στὴν Δυτικὴ Εὐρώπη καὶ τὸν Bruenn στὴν Κεντρικὴ Εὐρώπη. Ἡ παρουσία του σημαίνει ὅτι βαθμηδὸν ἀλλάζει καὶ ἡ πολιτιστικὴ ἀνθρώπινη ἱστορία, γιατὶ ὁ ἄνθρωπος ἀπὸ τὸ συλλεκτικὸ- θηρευτικὸ στάδιο, διαμορφώνει ριζικὰ τὴν «πολιτιστικὴ οἰκονομία» βασιζόμενος τώρα στὸν μόνιμο συνοικισμὸ καὶ στὴν ἄσκησι τῆς γεωργικῆς καὶ κτηνοτροφικῆς παραγωγῆς[3].
Λεπτομερέστερα, ἀπὸ τὸ 25.000 ἀπὸ σήμερα ἕως καὶ τὸ 10.000, ἔχουν συμβῆ πολλὲς καὶ οὐσιαστικὲς γεωφυσικὲς μεταβολὲς ποὺ ἀλλάξανε ὁλοκληρωτικὰ τὴν Γεωγραφία, τὸ Κλίμα, καὶ τὸν Βιότοπο μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ἀλλάξει ριζικὰ ἡ καθημερινότητα γιὰ τὴν διαμονὴ καὶ τὴν διατροφὴ τῶν τότε ἀνθρώπων καὶ στὸ δικὸ μας ΒΔ τμῆμα τῆς ἑλλαδικῆς χερσονήσου, τὴν Ἤπειρο. Νὰ σημειωθῆ ἐπίσης ὅτι ἀπὸ τὴν χρονικὴ περίοδο τῶν 25.000 μέχρι ἐκείνης τῶν 18.000 οἱ παγετῶνες σκέπαζαν ἀκόμη καθ’ ὅλο τὸν χρόνο, ἅπασα τὴν γεωγραφικὴ περιοχὴ καὶ ὄχι μόνο τὶς ὀροσειρὲς Πίνδου ἀλλὰ καὶ τὰ χαμηλότερα στρώματα[4].
Ἀπὸ τὸ 18.000 ὅμως ἀπὸ σήμερα, οἱ πάγοι ἄρχισαν νὰ λιώνουν σταδιακὰ καὶ ἡ στάθμη τῆς θάλασσας μέχρις τὸ 12.000 [5] ἀνέβηκε περὶ τὰ 150 μέτρα, διαχωρίζοντας καὶ τὴν Κέρκυρα ἀπὸ τὴν Ἤπειρο διαμορφώνοντας την σὲ Νησὶ. Τότε τὸ ἀσταθὲς ἀρχικὰ κλίμα, σταδιακὰ ἄρχισε νὰ ἰσορροπεῖ καθιστάμενο πιὸ ἤπιο καὶ οἱ περιοχὲς νὰ γίνονται ὅλο καὶ πιὸ φιλόξενες ἀλλάζοντας καὶ τὶς συνήθειες τῶν καθ’ ὁμάδες μετακινούμενων ἀνθρώπων. Ἀκολούθησε δὲ καὶ ἕνα θερμὸ ἐνδιάμεσο τὸ ὁποῖο συνέβαλε στὴν μεγάλη ἀνάπτυξι καὶ ἐξάπλωσι τῶν δασῶν. Ὅμως καὶ πάλι γύρω στὸ 11.700 μὲ (9.700 π.Χ.) πρὶν ἀπὸ σήμερα, ὅπου τοποθετεῖται τὸ τελικὸ ὅριο τοῦ Πλειστοκαίνου μὲ τὴν ἀρχὴ τοῦ Ὁλοκαίνου, προξενεῖται μιὰ μεγάλη κλιματικὴ ἀστάθεια, τὸ λεγόμενο φαινόμενο τῆς «Νεώτερης Δρυάδος», μὲ τὸ ὁποῖο ἐμφανίστηκε ἕνα ἀπότομο ψυχρὸ γεγονός, φθάνοντας μέχρι καὶ τὸν Κατώτερο Ὁλόκαινο, παρουσιάζοντας ὡς βασικὸ σύμπτωμα τὶς αὐξημένες βροχοπτώσεις μὲ ἐντονώτερο ὑγρὸ κλίμα. Ἕνα ἀνάλογο κλιματικὸ ἐπεισόδιο θὰ συμβῆ ἐπίσης στὰ 8.200 πρὶν α.σ. μὲ 6.200 π.Χ., τὸ ὁποῖο θὰ προκαλέσει τὴν ἐγκατάλειψι παλαιῶν θέσεων οἰκησης καὶ τὴν μετανάστευσι σὲ μεγάλη κλίμακα πληθυσμιακῶν ὁμάδων πρὸς ἀσφαλέστερες τοποθεσίες ἀλλὰ καὶ προσφορώτερες σὲ συλλογὴ τροφῆς.
Καὶ σὲ αὐτὴ τὴν ἐποχὴ καταφύγια, γιὰ τὶς νομάδες ἀνθρώπων τῶν Homo sapiens sapiens πλέον, ἦταν καὶ ὑπαίθριες θέσεις (σύμφωνα μὲ τὰ εὑρήματα ) μαζὶ μὲ τὰ φυσικὰ Σπήλαια. Μὲ ἰδιαίτερη ἱκανότητα προσαρμογῆς, συνέχιζαν τὴν ἐναλλὰξ κατοίκησι τους ἄλλοτε ὡς χώρους μονιμώτερης ἐγκατάστασης π.χ στὸ Φράγχθι καὶ ἄλλοτε ὡς χώρους σύντομης ἐποχιακῆς παραμονῆς, ὅπως στὸ Μποΐλα. Σὲ αὐτὰ προστατεύονταν καὶ ἀπὸ τὶς συνθῆκες ψύχους καὶ ἀπὸ τὰ ἄγρια ζῶα, ἐνῶ μποροῦσαν νὰ τὰ ἔχουν ὡς ὁρμητήρια γιὰ τὸ κυνήγι τους : ἄγρια βόδια, προπάντων κόκκινα ἐλάφια, ἀγριοκάτσικα, βραχύσωμα ἄλογα, ὑδρόβια πουλιά, λαγούς, ἀλεποῦδες καὶ ἀσβούς. «Ἔτρωγαν γύρω ἀπὸ τὴν φωτιά, κατεργάζονταν τὸ ξύλο, τὸν λίθο, τὸ κόκκαλο, τὸ κέρατο καὶ τὸ τομάρι μὲ τέχνη καὶ γνῶσι ριζωμένη σὲ ἐμπειρία αἰώνων. Ἀνταλλάσσοντας διηγήσεις καὶ χρήσιμες παρατηρήσεις ἀπὸ τὶς περιπλανήσεις τους καὶ σχεδίαζαν ὅλοι μαζὶ τὴν ἀναχώρησι γιὰ νέους προορισμούς». [6] Στὴν ἐξέλιξι του ὅμως παρατηρεῖται διαμόρφωσι καὶ ὀργάνωσι τοῦ χώρου ποὺ ζῆ, ἐνῶ ἀρχίζει νὰ κτίζει καὶ οἰκήματα ποὺ σημαίνει στροφὴ στὴν μόνιμη πλέον κατοίκησι.
Τὸ λιώσιμο βέβαια τῶν πάγων καὶ ἡ ἄνοδος τῆς στάθμης τῆς θάλασσας κατὰ τὴν περίοδο θέρμανσης τοῦ κλίματος εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα τὴν καταβύθισι πολλῶν ἄλλοτε παράκτιων ἐκτάσεων καὶ θέσεων κατοίκησης ποὺ θὰ ἔδιναν καὶ μιὰ σαφέστερη εἰκόνα γιὰ τὴν ζωὴ τοῦ τότε ἀνθρωπίνου εἴδους.
Ἐπίσης καὶ στὴν περίοδο αὐτή, τὰ κύρια ἐργαλεῖα προέρχονται ἀπὸ τὴν λιθοτεχνία, ὅμως τελειοποιοῦνται μὲ τὴν τεχνικὴ ἐπεξεργασία τῶν λεπίδων, ποὺ ἔχει ὡς ἀποτέλεσμα νὰ παρουσιάζουν νεωτερικὰ στοιχεῖα τεχνικῆς πρακτικῆς καὶ λειτουργικότητας, διακρινόμενα σὲ μορφὴ νέου τύπου: δηλαδὴ μικρὰ σὲ γεωμετρικὸ σχῆμα, κυρίως τραπεζιόσχημα, καθὼς καὶ ξύστρα καὶ γλυφίδες. Διαπιστώνει ὅμως κανεὶς καὶ ἐπιπρόσθετο ἐμπλουτισμὸ ἐργαλείων τὰ ὁποῖα ἔχουν βασικὴ τους ὕλη: τὸ κόκκαλο, τὸ κέρατο ἐλαφοειδῶν, καὶ σὲ ἐκτὸς Ἑλλάδος περιοχὲς τὸν χαυλιόδοντα ἀπὸ μαμμούθ.
Ἡ πολιτιστικὴ ἐξέλιξι καὶ ἡ διαφοροποίησι ἀνὰ περιοχὲς ποὺ χαρακτηρίζουν τὴν Ἀνώτερη (ἢ Ὕστερη) Παλαιολιθικὴ ἐποχή, διαμόρφωσε καὶ τὴν διαίρεσι ἀντιστοίχων πολιτιστικῶν φάσεων, οἱ ὁποῖες σύμφωνα μὲ τοὺς ἀρχαιολόγους- προϊστοριολόγους διαγράφονται ὡς ἑξῆς:
1. Ὠρινάκια 36/35.000 – 20.000 π.Χ.
Καλύπτει τὸν τέταρτο καὶ τελευταῖο παγετώνα τοῦ τεταρτογενοῦς γεωλογικοῦ αἰῶνα, ὁ ἐπονομαζόμενος Würm. Στὴν χώρα μας ἡ Ὠρινάκια εἶναι γνωστὴ ἀπὸ ἐπιφανειακὰ εὑρήματα ποὺ ἀνακαλύφθηκαν στὴν Δυτ. Πελοπόννησο, χωρὶς νὰ ἔχει ἐρευνηθῆ συστηματικὰ ἀκόμη στρωματογραφικά, μὲ ἐξαίρεσι τὸ Φράγχθι Ἑρμιονίδος καὶ ἀπὸ ἀνασκαφὲς ποὺ διεξάγονται σὲ βραχοσκεπές τῆς Ἀργολίδος καὶ ἀλλοῦ, ἴσως γνωρίσουμε περισσότερα γιὰ τὴν χρονικὴ περίοδο.
Εικ. 11. Καλλιτεχνικὴ ἀπεικόνιση τῶν κοσμημάτων ποὺ θὰ φοροῦσε μιὰ γυναίκα στὴν Ἰβηρικὴ πρὶν ἀπὸ 30.000 χρόνια (Sylvaine Jacquinot), Πηγή kirkinews.gr
Τὰ μέχρι ἕως τώρα στοιχεῖα ἀποκαλύπτουν ὅτι στὴν διάρκεια της ἔχουμε μιὰ ἀναπτυγμένη τεχνολογία μὲ πρωτότυπη ἐπεξεργασία λιθίνων ἐργαλείων ποὺ θέλουν νὰ ἐκφράσουν πέραν τῆς πρακτικῆς τους λειτουργίας καὶ μιὰ ἀναζήτησι αἰσθητικῆς ὄψης, μιᾶς καὶ ἦλθαν στὸ φῶς καὶ (τὰ πρῶτα) ἔργα τέχνης μὲ τὴν μορφὴ ἐγχαράκτων πλακιδίων. Συναντῶνται παχιὲς φολίδες, σπάνιες γλυφίδες, ἐργαλεῖα ἀπὸ κόκκαλο, ὅπως αἰχμὲς, καρφίτσες, διάτρητοι ράβδοι, περίοπτα καὶ χάντρες, ποὺ δείχνουν πὼς ὁ Homo sapiens sapiens ἐνδιαφέρεται καὶ γιὰ τὸν καλλωπισμὸ του.
2. Γραβέττια 25.000/20.000 - 17.000 π.Χ.
Εἶναι ἡ χρονικὴ περίοδος ποὺ συμπίπτει μὲ τὴν ἐποχὴ τῆς μέγιστης ἐξάπλωσης τῶν παγετώνων σὲ ὅλον τὸν εὐρωπαϊκὸ χῶρο κατὰ τὸν Wiirm III [7], μεταξύ 27.000 και 20.000 χρόνων. Ἡ ἀνθρώπινη ἐγκατάστασι παρατηρεῖται τόσο σὲ ὑπαίθριες θέσεις, ὅσο καὶ σὲ Σπήλαια καὶ μάλιστα μὲ μιὰ «τεχνολογικὴ πρόοδο» τῆς λιθοεπεξεργασίας. Στὴ χώρα μας ἡ Γκραβέττια ἀντιπροσωπεύεται στὸ στρῶμα 10 τῆς βραχοσκεπῆς τοῦ Ἀσπροχάλικου καὶ στὴν φάσι II τοῦ Φράγχθι ΝΔ. Ἀργολίδος.
3. Ἐπιγραβέττια 20.000/18.000 – 10.000 π.Χ.
(Οἱ ἐνδιάμεσες φάσεις τῆς Σολουτραίας (στὰ 19.000 χρόνια καὶ τελειώνει στὰ 16.000 χρόνια) καὶ τῆς ἐπονομαζομένης Μαγδαλήνιας (μεταξὺ τοῦ 16.000- 10.000) δὲν ἀντιπροσωπεύονται στὴ χώρα μας ἐπειδή δὲν ὑπάρχουν εὑρήματα, τοὐλάχιστον μέχρι τώρα). Ἡ Ἐπιγκραβέττια εἶναι στὴν οὐσία ἡ συνέχεια τῆς Γκραβέττιας καὶ καλύπτει τὸ τελευταῖο στάδιο τῆς Ἀνώτερης Παλαιολιθικῆς, τὴν περίοδο δηλαδὴ ποὺ ἀκολουθεῖ ἡ μέγιστη ἐξάπλωσι τῶν παγετώνων ἕως καὶ τὸ τέλος τῆς Παλαιολιθικῆς Ἐποχῆς (μὲ κύριο γνώρισμα τὴν Νεαρὰ Δρυάδα 12.900 – 11.600 α.π). Στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο ἐντοπίστηκε κυρίως στὰ ἀνώτερα στρώματα τοῦ σπηλαίου τῆς Καστρίτσας καὶ σὲ αὐτὰ τῆς βραχοσκεπῆς στὸ Κλειδὶ τοῦ Βοϊδομάτη Ζαγορίου, καθὼς καὶ στὶς φάσεις IV, V καὶ VI τῆς στρωματογραφικῆς ἀκολουθίας τοῦ Φράγχθι Ἀργολίδος. Στὶς τοποθεσίες αὐτὲς βρέθηκαν ἐργαλειακὰ σύνολα ἀπὸ λεπίδες μὲ ἐπεξεργασμένη ράχη, φυλλόσχημα στοιχεῖα, στοιχεῖα μὲ μίσχο, μικρὰ ξύστρα, γλυφίδες καὶ γεωμετρικοὶ μικρόλιθοι, τὰ ὁποῖα μάλιστα λόγω καὶ τῆς ἀναλογίας τῆς μορφῆς τους μὲ ἐκεῖνα περιοχῶν τῆς Εὐρώπης κρίνονται ὡς χαρακτηριστικὰ γνώριμα αὐτῆς τῆς περιόδου [8]
α. Τὸ Σπήλαιο τῆς Καστρίτσας.
Σὲ ὅτι ἀφορᾶ τὸ Σπήλαιο τῆς Καστρίτσας Ἰωαννίνων, ἡ χρονολόγησι του ἀνάγεται στὴν Ὕστερη Παλαιολιθικὴ ἐποχὴ μὲ κατοίκησι μεταξὺ 21.800 ἕως 13.400 χρόνια πρὶν ἀπὸ σήμερα. Κατοικήθηκε ἔντονα κατὰ τὴν περίοδο ἀνάμεσα στὸν τελευταῖο παγετώνα ὅπου καὶ ἡ πρώτη κατοίκησι ἔλαβε χώρα τὴν περίοδο ποὺ προηγεῖται χρονικὰ ἀπὸ τὴν μέγιστη ἐξάπλωσι του, ποὺ συνέβη 18.000 χρόνια πρὶν ἀπὸ σήμερα. Πιθανὸν σὲ σχέσι μὲ ἄλλες περιοχὲς νὰ ὑπῆρχαν μεσοδιαστήματα μὲ ἠπιώτερες κλιματολογικὲς συνθῆκες καὶ μὲ μέτρια ἐπίπεδα ὑγρασίας. Μάλιστα σχετικὰ μὲ τὴν Βραχοσκεπή Καστρίτσας, ὕστερα ἀπὸ τὴν ραδιοχρονολόγησι τῆς θέσης, ἐξήχθη τὸ συμπέρασμα πὼς εἶχε κατοικηθῆ κατὰ τὸ διάστημα 16.000 ἕως 10.000 χρόνια πρὶν ἀπὸ σήμερα, καὶ μάλιστα μὲ πιὸ ἔντονα ἀνακαλυφθέντα ἴχνη ἐγκατάστασης κατὰ τὸ διάστημα τῆς χρονικῆς περιόδου: 16.000-13.000 χρόνια πρὶν ἀπὸ σήμερα.
β. Η βραχοσκεπή Kλειδί
Ἡ βραχοσκεπή Kλειδί βρίσκεται στὴ βορειοδυτικὴ Ἤπειρο, στὶς ὄχθες τοῦ ποταμοῦ Βοϊδομάτη, νότια ἀπὸ τὸ χωριὸ Κλειδωνιὰ τοῦ νομοῦ Ἰωαννίνων καὶ κοντὰ στὸ μοναστήρι τῶν Ἁγίων Ἀναργύρων, εἶναι δὲ ἡ μεγαλύτερη μέχρι στιγμῆς γνωστὴ βραχοσκεπή τῆς Hπείρου. Βρίσκεται σὲ ὑψόμετρο περίπου 500 μέτρων καὶ σὲ ὕψος 30 μέτρων ἀπὸ τὸν σημερινὸ ροῦ τοῦ ποταμοῦ Βοϊδομάτη. Ἀνακαλύφθηκε καὶ ἐρευνήθηκε κατὰ τὴ δεκαετία τοῦ ’60 ἀπὸ τὸν Ἄγγλο καθηγητὴ E. Higgs στὰ πλαίσια τῆς ἔρευνας ποὺ διεξήγαγε τότε στὴν Ἤπειρο (Κοκκινόπηλο, Καστρίτσα κ.λπ.), ὅμως ἀπὸ τὸ 1983 ἕως τὸ 1988 ἐρευνήθηκε περισσότερο συστηματικὰ ἀπὸ ἀποστολὴ τῆς Βρετανικῆς Ἀρχαιολογικῆς Σχολῆς στὴν Ἑλλάδα μὲ ἐπικεφαλῆς τὸν καθηγητὴ G. Bailey. Ἀπὸ τότε ὑπῆρξαν ἀρκετὲς μελέτες ἀρχαιολόγων- ἱστορικῶν, οἱ ἐκτιμήσεις τῶν ὁποίων συμπυκνώνονται σχετικῶς ὡς ἑξῆς:
Ι. Ἡ βραχοσκεπή μὲ τὴν μέθοδο τῆς ραδιοχρονολόγησης εἶχε κατοικηθῆ κατὰ τὸ διάστημα τῶν 16.000 ἕως 10.000 χρόνων πρὶν ἀπὸ σήμερα μὲ πιὸ ἔντονα τὰ ἴχνη ἐγκατάστασης ἀπὸ τὰ 16.000 ἕως τὰ 13.000 α.σ.
ΙΙ. Ἡ Θέσι φαινόταν χρήσιμη ὡς περιστασιακὸ καταφύγιο ἐαρινῆς καὶ θερινῆς ἐποχῆς, κάποιας ὀλιγάριθμης ὁμάδος κυνηγών-τροφοσυλλεκτών.
ΙΙΙ. Μιὰ μεγάλη ἑστία ποὺ ἀνακαλύφθηκε φανερώνει ὅτι οἱ ἔνοικοι γύρω της «ἔγδερναν, τεμάχιζαν, ἔψηναν καὶ μοιράζονταν τὰ θηράματα, σχεδὸν ἀποκλειστικὰ αἰγάγρους μὲ κέρατα σὰν γιαταγάνια καὶ ἀγριόγιδα καὶ ἐκεῖ κατασκεύαζαν ἐργαλεῖα καὶ ὅπλα, ἐνῶ παράλληλα, προετοιμάζονταν γιὰ τὸν ἑπόμενο κάθε φορὰ χειμῶνα ράβοντας ἐνδύματα ἀπὸ δέρματα καὶ γούνα (π.χ. κάστορα, λύγκα)» [9], δηλαδὴ ἕνας ζωτικὸς χῶρος κατασκευῆς ἐργαλείων, παρασκευῆς καὶ κατανάλωσης τῆς τροφῆς ἀλλὰ καὶ ὁ χῶρος ἀνάπαυλας καὶ ὕπνου [10].
IV. Σχετικὰ μὲ τὴν λιθοτεχνία ἡ ἀρχαιολόγος Βίκυ Ελεφάντη τὴν ταξινόμησε σὲ 14 διαφορετικοὺς τύπους ἐργαλείων, ἀπὸ τοὺς ὁποίους κυριαρχοῦν οἱ στομωμένες μὲ ράχη λεπίδες, ἀντιπροσωπεύοντας τὸ 34% τοῦ συνόλου τῶν ἐπεξεργασμένων τεχνέργων, ξέστρα κατασκευασμένα ἀπὸ φολίδες, καὶ μία κατηγορία ἀπὸ ἰδιότυπα τέχνεργα, ὁμοιογενῆ σὲ μέγεθος τὰ ὁποῖα ἴσως μποροῦν νὰ χαρακτηριστοῦν ὡς ἐργαλεῖα τυχαίας κατασκευὴς[11].
γ. Ἡ βραχοσκεπή στὴν Μποΐλα
Ἡ συγκεκριμένη βραχοσκεπή ποὺ βρίσκεται στὸν Βοϊδομάτη Ζαγορίου, ἀνάμεσα στὴν κοιλάδα τῆς Κόνιτσας καὶ στὰ βουνὰ τῆς Τύμφης, δυσπρόσιτη, σὲ ὑψόμετρο 420 μέτρων καὶ στὴν νότια ὄχθη τοῦ ποταμοῦ Βοϊδομάτη. Τὸ οἰκοσύστημα τῆς περιοχῆς ὡς βιότοπος εἶχε ἐπιλεγῆ ὡς στρατηγικῆς σημασίας γιὰ θήρευσι καὶ συλλογὴ τροφῆς ἀπὸ παλαιολιθικὲς ὁμάδες Homo sapiens-sapiens. Ἔχει μικρὲς διαστάσεις (17x5 μ'.) καὶ μὲ βόρειο προσανατολισμό, γι’ αὐτὸ δὲν ἄφηνε πολλὰ περιθώρια γιὰ προστασία ἀπὸ τὶς καιρικὲς συνθῆκες τοῦ χειμῶνα, καὶ παρ’ ὅτι μέσα σὲ αὐτὴ βρέθηκαν λίθινα λειτουργικὰ ἐργαλεῖα καὶ θραύσματα ὀστῶν ζώων μὲ δύο ἑστίες, φανερώνει περισσότερο ἐποχιακὴ λειτουργία της καὶ μᾶλλον σὲ ἠπιώτερο κλίμα.
Ἡ ἔρευνα ἀπὸ τὴν Ἐφορεία Παλαιοανθρωπολογίας καὶ Σπηλαιολογίας μεταξὺ τῶν ἐτῶν 1993-1997 ἀνέδειξε τέσσερις κύριες γεωαρχαιολογικές ἑνότητες, ὅπου ἡ μέση τιμὴ μετρήσεων τῶν διαχωρισμένων ὁριζόντων μὲ ραδιοχρονολόγησι, ἀπὸ τὴν πρώτη ἑνότητα ἔδειξε ἀνθρώπινη παρουσία μὲ τὴν σχετικὴ λιθοτεχνία (1.732 λίθινα ἀντικείμενα) στὰ 17.040 - 16.780 χρόνια ἀπὸ σήμερα, ἀνήκοντα στὴν Ὕστερη Ἐπιγκραβέττια τεχνικὴ παράδοσι.
Ἡ δεύτερη ἑνότητα μὲ λίθινα εὑρήματα (3.063) χρονολογήθηκε στὰ 15.900 – 13.830 χρόνια α.σ. Ἡ Τρίτη μὲ λίθινα εὑρήματα (5.571 καὶ μὲ τρεῖς ἑστίες χρονολογήθηκε μεταξὺ 13.570 –11.710 χρόνων α.σ. Ἀπὸ τὰ δείγματα ὀστέϊνων θηραμάτων: ἐλαφιῶν, κόκκινων ἐλαφιῶν, ἀλεπούδων, λαγῶν, ἀγριόγιδων, δύο ὀστῶν κάστορα (κυνήγι χρήσιμο καὶ γιὰ τὴν τροφὴ καὶ γιὰ τὴν γούνα του), ἐπίσης ὀστὰ μεγάλων τρωκτικῶν, αἰγάγρου τύπου Ἄλπεων, ὀστὰ ἀγριόχοιρων, πτηνῶν, χελώνας, ποτάμιων ψαριῶν, ἀντιλαμβανόμαστε καὶ τὴν συλλεκτικὴ – θηρευτικὴ ἐπιδίωξι καὶ τὸ εἶδος τῆς καθημερινῆς τροφῆς τούς, ἀλλὰ κυρίως τὴν ἤπια ἐποχὴ διαβίωσής τους.
Ἀπὸ τὴν τέταρτη ἑνότητα βρέθηκαν (6.335 λίθινα ἀντικείμενα), μεταξὺ τῶν ὁποίων πυρῆνες ἀπὸ γκρίζο ἢ μαῦρο πυριτόλιθο (μέτριας ποιότητας) γιὰ τὴν παραγωγὴ προκαθορισμένων ὑποβάθρων σὲ μικρολεπίδες καὶ μικρὲς φολίδες μὲ ὀξεῖες ἀνεπεξέργαστες ἀκμὲς γιὰ τὴν κοπὴ κρέατος, ξέστρα γιὰ τὴν ἀπόξεσι λίπους κατὰ τὴν κατεργασία τοῦ δέρματος, κατασκευὴ βλητικῶν αἰχμῶν ἀπὸ τὶς τριεδρικές ὄψεις, ἐνῶ ἡ παρουσία γεωμετρικῶν μικρολίθων καὶ μεγάλου ἀριθμοῦ μικρογλυφίδων καὶ μὲ ράχη καὶ στὶς δύο πλευρές, δείχνει ἐξειδίκευσι στὴν τεχνικὴ ἀπόκρουσης. «Οἱ ἑστίες, τὰ πολιτισμικὰ αὐτὰ κατάλοιπα, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὰ πλούσια ἀρχαιολογικὰ σύνολα (50.000 λίθινα τέχνεργα καὶ 10.000 θραύσματα ὀστῶν ζώων), πιστοποιοῦν ὅτι ἡ Μποΐλα ἀποτέλεσε χῶρο ἐπαναλαμβανόμενης ἀνθρώπινης δραστηριότητας σὲ ἐποχιακὴ βάση.» [12]
δ. Σπήλαιο Φράγχθι Ἑρμιονίδος στὴν ΝΔ Ἀργολίδα
Τὸ σπήλαιο Φράγχθι βρίσκεται στὸ ΒΑ τμῆμα τῆς Πελοποννήσου, στὴ νότια ἀκτὴ τῆς Ἀργολίδος. Ἡ εἴσοδος του, - πλάτους 30 μ'. καὶ ὕψους 5μ.- βλέπει πρὸς τὴν θάλασσα καὶ ἔχει νοτιοδυτικὸ προσανατολισμό. Ἀπέχει δὲ μόλις 75 μέτρα ἀπὸ τὴν ἀκτὴ καὶ βρίσκεται σὲ ὕψος 15 μέτρων ἀπὸ τὴν σημερινὴ στάθμη τῆς θαλάσσας.
Οἱ ἀνασκαφὲς διεξήχθησαν ἀπὸ τὸ 1967 ἕως τὸ 1976 ἀπὸ τὸν Thomas Jacobsen τοῦ Πανεπιστημίου τῆς Indiana καὶ ἔφεραν στὸ φῶς μία εἰκόνα τῆς παλαιογεωγραφίας τῆς σπηλιᾶς ἡ ὁποία παρουσιάζει δύο ἐπάλληλα στρώματα ὑλικῶν ποὺ μαρτυροῦν τὴν παρουσία καὶ δρᾶσι ἀνθρώπων, ποὺ ἀντιστοιχοῦν στὴν περίοδο τῆς Ἀνώτερης Παλαιολιθικῆς μὲ παρουσία σχεδὸν συνεχοῦς ἐγκατάστασης ἀπὸ τὴν Παλαιολιθικὴ μέχρι καὶ τὸ τέλος τῆς Νεολιθικῆς ἐποχῆς.
Εικ. 13 .el.wikipedia.org/wiki / Σπήλαιο Φράγχθι
Ι. Τὸ πρῶτο κατώτερο στρῶμα ἀνήκει στὴν Ἀνώτερη Παλαιολιθικὴ, χρονολογούμενο στὰ (17.000 χρόνια πρὶν ἀπὸ σήμερα) καὶ ἡ ἔρευνα του ἔδειξε ὅτι τὸ Φράγχθι ὑπῆρξε καταφύγιο μετακινούμενων περιοδικῶν κυνηγῶν, τροφοσυλλεκτών καὶ ψαράδων ἀπὸ μικρὲς ὁμάδες 25 μὲ 30 ἀτόμων, τὸ ὁποῖο ἐπισκέπτονταν συγκεκριμένες ἐποχὲς τοῦ ἔτους. Ἡ κύρια ἐνασχόλησι τους ἦταν τὸ κυνήγι ἱπποειδῶν (εἶδος ἄγριου ἀλόγου) καὶ κόκκινου ἐλαφιοῦ, ἐνῶ σὲ αὐτὴ τὴν χρονικὴ φάσι δὲν ἔχουν βρεθῆ στοιχεῖα ποὺ νὰ ἀποδεικνύουν συλλογὴ ἄγριων φυτῶν. Ἡ λιθοτεχνία τους ἐπίσης χαρακτηρίζεται ἀπὸ μικρολεπίδες μὲ ἐπεξεργασμένη ράχη, οἱ ὁποῖες καὶ κυριαρχοῦν καὶ οἱ μικρογλυφίδες μαζὶ μὲ ἐγκοπές, ὀδοντωτὰ καὶ ξέστρα ποὺ βρέθηκαν καὶ ἦταν φτιαγμένα ἀπὸ τοπικὸ πυριτόλιθο[13], χαρακτηρίζονται της Ἐπιγκραβέττιας περιόδου.
Ἀντίθετα τὸ ὑπερκείμενο ἀνώτερο στρῶμα, τὸ ὁποῖο χρονολογεῖται στὰ 13.000 χρόνια ἕως τὰ 10.000 πρὶν ἀπὸ σήμερα, συμπίπτει μὲ τὶς κλιματολογικὲς ἀλλαγές, λιώσιμο τῶν πάγων, ποὺ συνετέλεσαν στὴν μεγάλη ἄνοδο τῆς θαλάσσιας στάθμης (100/120 μέτρων), μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ὑπάρξουν ἀλλαγὲς καὶ στὸν χῶρο κατοίκησης τῶν ἀνθρώπων καὶ στὶς δραστηριότητες τους, μιᾶς καὶ ἡ θάλασσα κάλυψε τὸν ὑπαίθριο οἰκισμό. Ἀπὸ τὴν 12η χιλιετία ἀπ’ ὅτι φανερώνει τὸ δεύτερο στρῶμα προκύπτουν δεδομένα ἐξέλιξης ποὺ διαφοροποιοῦν τὴν ἀνθρώπινη ζωὴ σὲ πολλοὺς τομεῖς. Τὸ κυνήγι γιὰ παράδειγμα μπορεῖ νὰ παραμένει τὸ ἴδιο σημαντικὸ μὲ τὴν προηγούμενη περίοδο, ἔχοντας καὶ αὐξημένο τὸ ἐνδιαφέρον γιὰ τὸ κόκκινο ἐλάφι, γιὰ τὰ ἄγρια βοοειδῆ καὶ αἰγοπρόβατα, ἀγριόχοιρους, λαγοὺς κ.λπ., ἀλλὰ διαπιστώνεται καὶ ἡ συλλογὴ φυτικῶν καρπῶν ἀγρίων δημητριακῶν (ἄγριο κριθάρι), σταφυλιῶν, φιστικιῶν, ἄγριων ἀμυγδάλων, ἀγριόχλαδων καὶ ὀσπρίων π.χ. φακὲς καὶ ρόβη, δίνοντας στὴ σπηλιὰ τὸν χαρακτήρα ἑνὸς στρατηγικοῦ σημείου ἐπιβίωσης καὶ πιθανὸν χώρου ἀποθήκευσης [14].
ΙΙ. Μεσολιθική ἐποχή (7500-6000 π.Χ)
Κατὰ τὴν περίοδο αὐτὴ (ἐκτὸς πλέον τῶν χρονικῶν ὁρίων τῆς Παλαιολιθικῆς) ἐκφράζεται μία πολιτιστικὴ ἐξέλιξι σ' ὅλα τὰ ἐπίπεδα. Στὸν «οἰκονομικὸ» τομέα, τὸ κυνήγι περιορίζεται σὲ μεγάλα θηράματα καὶ ἡ διατροφὴ τῶν κατοίκων τοῦ σπηλαίου βασίζεται ἐπιπλέον καὶ στὴν ἁλιεία καὶ σὲ συλλογὴ φυτικῶν προϊόντων (βρέθηκαν ὑπολείμματα σιτηρῶν, κριθαριοῦ καὶ φακῆς), μαλάκια, χερσαῖα σαλιγκάρια, ἐνῶ ἐμφανίζονται καὶ τὰ πρῶτα δείγματα συστηματικῆς ἁλιείας (κεφαλόπουλα, τσιποῦρες, μουγκρί, λαβράκι), ἀλλὰ καὶ μὲ δραστηριότητες πλέον καὶ στὴν γεωργία καὶ κτηνοτροφία. Ἐπιβεβαιώνεται δηλαδὴ μὲ τὰ ἀνωτέρω ἡ μετάβασι ἀπὸ τὴν τροφοσυλλογή καὶ τὸ κυνήγι στὸ παραγωγικὸ στάδιο οἰκονομίας καὶ ταυτόχρονα μετάβασι ἀπὸ τὴ Μεσολιθικὴ στὴ Νεολιθικὴ μὲ νέα μορφὴ οἰκονομίας[15].
Σὲ αὐτὸ συνεπικουρεῖ καὶ ἡ κατοίκησι ἡ ὁποία ἐπεκτείνεται καὶ ἔξω ἀπὸ τὸ σπήλαιο, στὴν Παραλία (ἡ ὀνομασία συγκεκριμένης παραθαλάσσιας τοποθεσίας), ὅπου κτίζονται σπίτια μὲ λίθινα θεμέλια, στοιχεῖο ποὺ ἀφορᾶ τὴν κοινωνικὴ μεταβολὴ καὶ εἰδικώτερα τὴν μεταβολὴ στὴν ὀργάνωσι τῆς κατοίκησης σὲ μόνιμη κοινότητα. Ἐντυπωσιάζει ἐπίσης ἡ βάσιμη πιθανότητα ὅτι πραγματοποιοῦνταν καὶ ταξίδια ἀνοιχτῆς θαλάσσης[16] μὲ κύριο σκοπὸ τὴν εὕρεσι τοῦ Ὀψιανοῦ (ἡφαιστειογενὴς ὕαλος, γυαλὶ) γιὰ κατασκευὴ μικρολιθικών λειτουργικῶν ἐργαλείων, γεγονὸς ποὺ φανερώνει - τὸ θαλάσσιο ταξίδεμα - ὑψίστης σημασίας πολιτιστικὴ ἐξέλιξι.
Στὸν «πνευματικὸ – κοινωνικὸ» τομέα ἐπιπλέον φαίνεται νὰ ὑπάρχει ἐνδιαφέρον γιὰ τὸν καλλωπισμὸ μὲ κατασκευὴ κοσμημάτων ἀπὸ ὄστρεα, ἐνῶ ἐκφράζονται καὶ μεταφυσικὲς ἀνησυχίες, γιατὶ διαπιστώθηκε καὶ ἡ πραγμάτωσι τῶν πρώτων ἐνταφιασμῶν. Στὸ Σπήλαιο ἀνακαλύφθηκε ὁ ἐνταφιασμὸς ἑνὸς ἄνδρα 25 – 30 ἐτῶν γεγονὸς ποὺ κρίθηκε ὡς μία σπανιώτατη μαρτυρία ταφῆς κατὰ τὴν μεσολιθικὴ ἐποχὴ[17].
Πρόκειται γιὰ ἕναν ὁλοκληρωμένο ἀνθρώπινο σκελετὸ σὲ ἐμβρυϊκὴ στάσι μὲ τὰ χέρια σταυρωμένα στὸ στῆθος, ὁ θάνατος τοῦ ὁποίου προῆλθε ἀπὸ χτύπημα στὸ κρανίο του χωρὶς νὰ ἐξακριβωθῆ ἡ αἰτία του. Πιθανολογεῖται βίαιη πτῶσι, ἢ χτύπημα ἀπὸ ἄγριο ζῶο, ἢ ἀπὸ
αἰχμηρὸ ὅπλο ἐγκληματικῆς ἐνέργειας. Γύρω του εἶχαν τοποθετηθῆ πολλὲς πέτρες, ἐνῶ ἡ ρηχότητα λάκκου τῆς ταφῆς του καὶ ἡ ὕπτια στάσι μὲ τὰ σταυρωμένα χέρια, ἴσως νὰ ἐξυπηρετοῦσε ἁπλῶς τὴν ἐξοικονόμησι χώρου χωρὶς καμμία μεταφυσικὴ προέκτασι .
Ἡ ὕπαρξι ὅμως πολλῶν κελυφῶν σαλιγκαριῶν στὸν τάφο δίνει καὶ τὴν ἐκδοχὴ: ἢ κάποιας διακοσμητικῆς ἔγνοιας τοῦ τάφου ἢ κάποιας ἐθιμικῆς τελετουργικῆς πράξης μὲ προσφορᾶς τροφῆς γιὰ τὸν νεκρὸ, μεταθανάτιας σύλληψης.
Εικ. 14. Ο σκελετός του Φράγχθι, https://argolika.gr/2018/08/30/
Πολιτιστικά Παλαιολιθικῆς:
Σχετικὰ μὲ τὴν δικὴ μας γεωγραφικὴ περιφέρεια, τὴν Ἤπειρο, πρέπει νὰ ἐπισημάνουμε ὅτι ἡ ἀνθρώπινη κατοίκησι, ὅπως γνωστοποιεῖται ἀπὸ τὶς ἀρχαιολογικὲς θέσεις (βραχοσκεπές Ἀσπροχάλικο, Κλειδὶ καὶ Μποΐλα καὶ τὰ σπήλαια Κοκκινόπηλος, Καστρίτσα καὶ Μεγάλακκος), ἀρχίζει ἐντονώτερα ἀπὸ τὴ Μέση Παλαιολιθικὴ (π.χ. Ἀσπροχάλικο- καὶ Κοκκινόπηλος, 100/126.000 α.σ.), ἀργότερα σὲ ἀρκετὲς τοποθεσίες τῆς Θεσπρωτίας ἀπὸ τὴν Ὠρινάκια περίοδο, δηλ. ἀπὸ τὸ 46.000 περίπου πρὶν ἀπὸ σήμερα καὶ συνεχίζεται στὴν Ὕστερη Παλαιολιθικὴ στὴν Καστρίτσα ἀπὸ τὸ (20.000-10.000) α.σ..
Ἔτσι μὲ τὰ ἄφθονα καὶ ἀσφαλῆ εὑρήματα τῆς μέσης Παλαιολιθικῆς ἐποχῆς (κυρίως στὴν Μουστέριο περίοδο ἀπὸ τὸ 80.000 ἕως τὸ 33.000 α.σ.), ἀποδεικνύουν ὅτι κατὰ τὴν περίοδο αὐτὴ καὶ κατὰ τὴν πρώτη φάσι τῆς νεωτέρας παλαιολιθικῆς (Aurignacien) ἡ Ἤπειρος ὑπῆρξε κατοικημένη, ἀρχικὰ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο τοῦ Neandertal καὶ ὕστερα ἀπὸ τὸν Homo Sapiens. Οἱ δύο αὐτοὶ τύποι ἀνθρώπων συνυπῆρξαν ἕνα μεγάλο χρονικὸ διάστημα ἕως τὸ 40.000 α.σ. περίπου), μέχρι τὴν ὁριστικὴ ἐξαφάνιση τοῦ Neandertal.
Ὁ παλαιολιθικὸς ἄνθρωπος λοιπόν, ἐγκαθίσταντο τόσο σὲ σπήλαια καὶ βραχοσκεπές ὅσο ἐξ ἴσου καὶ σὲ ὑπαίθριες θέσεις. Ἡ κινητικότητα καὶ ἡ μετανάστευσι τῶν παλαιολιθικῶν κυνηγών-συλλεκτών ἐξαρτῶνται τόσο ἀπὸ τὶς κλιματολογικὲς συνθῆκες ὅσο καὶ ἀπὸ τὶς ἀντίστοιχες μετακινήσεις- μεταναστεύσεις τῶν κοπαδιῶν τῶν ζώων γιὰ τὸ κυνήγι τους. Ἡ κάθε «διαμονὴ» (Σπήλαια ἢ ὑπαίθριος χῶρος) προσδιόριζε καὶ ἕναν συγκεκριμένο «πολιτιστικὸ τρόπο» διαβίωσης, μὲ τὴν τεχνουργία ἐργαλείων, τὴν «εκμετάλευσι τοῦ χώρου» καὶ τὴν «κοινωνικὴ ὀργάνωσι» τῆς ζωῆς του, μὲ δεδομένο ὅτι ἡ μόνη “οἰκονομικὴ” δραστηριότητα ἦταν ἐπιμελῶς τὸ κυνήγι.
Εικ. 15. Αναπαράστασι ανθρώπου Βραχοσκεπής Ασπροχάλικου. (Olympianstone.blogspot.com / 2014 / 11 / blog)
Ἔτσι μὲ τὰ ἄφθονα καὶ ἀσφαλὴ εὑρήματα τῆς μέσης Παλαιολιθικῆς ἐποχῆς (κυρίως στὴν Μουστέριο περίοδο ἀπὸ τὸ 80.000 ἕως τὸ 33.000 α.σ.), ἀποδεικνύουν ὅτι κατὰ τὴν περίοδο αὐτὴ καὶ κατὰ τὴν πρώτη φάσι τῆς νεωτέρας παλαιολιθικῆς (Aurignacien) ἡ Ἤπειρος ὑπῆρξε κατοικημένη, ἀρχικὰ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο τοῦ Neandertal καὶ ὕστερα ἀπὸ τὸν Homo Sapiens. Οἱ δύο αὐτοὶ τύποι ἀνθρώπων συνυπῆρξαν ἕνα μεγάλο χρονικὸ διάστημα ἕως τὸ 40.000 α.σ. περίπου), μέχρι τὴν ὁριστικὴ ἐξαφάνιση τοῦ Neandertal.
Ὁ παλαιολιθικὸς ἄνθρωπος λοιπόν, ἐγκαθίσταντο τόσο σὲ σπήλαια καὶ βραχοσκεπές ὅσο ἐξ ἴσου καὶ σὲ ὑπαίθριες θέσεις. Ἡ κινητικότητα καὶ ἡ μετανάστευσι τῶν παλαιολιθικῶν κυνηγών-συλλεκτών ἐξαρτῶνται τόσο ἀπὸ τὶς κλιματολογικὲς συνθῆκες ὅσο καὶ ἀπὸ τὶς ἀντίστοιχες μετακινήσεις- μεταναστεύσεις τῶν κοπαδιῶν τῶν ζώων γιὰ τὸ κυνήγι τους. Ἡ κάθε «διαμονὴ» (Σπήλαια ἢ ὑπαίθριος χῶρος) προσδιόριζε καὶ ἕναν συγκεκριμένο «πολιτιστικὸ τρόπο» διαβίωσης, μὲ τὴν τεχνουργία ἐργαλείων, τὴν «εκμετάλευσι τοῦ χώρου» καὶ τὴν «κοινωνικὴ ὀργάνωσι» τῆς ζωῆς του, μὲ δεδομένο ὅτι ἡ μόνη “οἰκονομικὴ” δραστηριότητα ἦταν ἐπιμελῶς τὸ κυνήγι.
Νὰ ἐπαναλάβουμε ἐδῶ ὅτι ἀπὸ τὸ 25.000 ἀπὸ σήμερα ἕως καὶ τὸ 9.000, ἔχουν συμβῆ πολλὲς καὶ οὐσιαστικὲς γεωφυσικὲς μεταβολὲς ποὺ ἀλλάξανε ὁλοκληρωτικὰ τὴν γεωγραφία, τὸ Κλίμα, καὶ τὸν Βιότοπο μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ἀλλάξει ριζικὰ ἡ καθημερινότητα γιὰ τὴν διαμονὴ καὶ τὴν διατροφὴ τῶν τότε ἀνθρώπων καὶ στὴν δικὴ μας Ἑλλαδικὴ Ἤπειρο. Νὰ σημειωθῆ βέβαια ὅτι ἀπὸ τὴν χρονικὴ περίοδο τῶν 25.000 μέχρι ἐκείνης τῶν 18.000 οἱ παγετῶνες σκέπαζαν ἀκόμη καθ’ ὅλο τὸν χρόνο, ἅπασα τὴν γεωγραφικὴ περιοχὴ καὶ ὄχι μόνο τὶς ὀροσειρὲς Πίνδου ἀλλὰ καὶ τὰ χαμηλότερα στρώματα. Ἐπίσης δεδομένο θεωρεῖται ὅτι σὲ ὅλη τὴν Παλαιολιθικὴ ἐποχὴ ὁ ἄνθρωπος ἐξαρτᾶται ἀπόλυτα ἀπὸ τὴν ἐκμετάλλευσι τοῦ Φυσικοῦ περιβάλλοντος, καθὼς ἀκόμη δὲν παράγει τίποτα. Ἀσχολεῖται μὲ τὸ κυνήγι, τὴν ἁλιεία καὶ τὴν τροφοσυλλογή ἐποχιακῶν καρπῶν [18].
εικ.16. Όπλα κυνηγίου. «Η πρακτική της στειλέωσης λίθινων αιχμών χρησιμοποιούνταν ευρέως κατά τη ΜΠ και είναι ταυτισμένη με τους Νεάντερταλ». ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΑΠΟΥΛΙΑ, ΝΕΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΝΕΑΝΤΕΡΤΑΛ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ, ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ, Ιωάννινα, 10-13 Δεκεμβρίου 2014, σελ.22
Τὰ καταφύγια διαμονῆς γιὰ ὁμάδες ἀνθρώπων ἦταν κυρίως τὰ φυσικὰ Σπήλαια, ὅπου προστατεύονταν καὶ ἀπὸ τὶς συνθῆκες ψύχους καὶ ἀπὸ τὰ ἄγρια ζῶα, ἐνῶ μποροῦσαν νὰ τὰ ἔχουν ὡς ὁρμητήρια γιὰ τὸ κυνήγι τους. Στὴν Μέση, μάλιστα Παλαιολιθικὴ ἐποχὴ ἡ ὁποία ταυτίζεται κυρίως μὲ τὴν ταυτότητα καὶ δραστηριότητα τοῦ ἀνθρώπου Neandertal (Νεάντερταλ), χρησιμοποιεῖ Σπήλαια, Βραχοσκεπές ἀλλὰ καὶ Ὑπαίθριους καταυλισμοὺς - οἱ ὁποῖοι βρίσκονταν πλησίον σὲ ὑγρὸτοπους καὶ κοῖτες τῶν ποταμῶν -, ὡς χώρους κατοίκησης, οἱ ὁποῖοι χρησίμευαν συνήθως ὡς πρόσκαιρα ἐποχιακὰ καταλύματα, ἐπειδὴ ὡς κυνηγοὶ ἀκολουθοῦσαν συστηματικὰ τὰ θηράματα τροφῆς.
Τὰ ἀνασκαφικὰ εὑρήματα μὲ χιλιάδες ὑπολείμματα τροφῆς σὲ σπήλαια καὶ βραχοσκεπές στὴν κοιλάδα τοῦ Βοϊδομάτη, (στὸ Κλειδί, στὸν Μεγαλάκκο καὶ στὴν Μποΐλα), ὅπως καὶ στὴν Καστρίτσα ἔναντι τῆς λίμνης Παμβώτιδος, στὸ Ἀσπροχάλικο καὶ στὸ Κοκκινόπηλο τῆς κοιλάδος τοῦ Λούρου, δείχνουν ἀκριβῶς ὅτι ἦταν θέσεις ἐποχικῆς μετανάστευσης[19], γιὰ διαμονή, ὀργάνωσης ὁρμητηρίων κυνηγιοῦ καὶ ἐπεξεργασίας ἐργαλειακῶν τεχνέργων.
Σὲ ὅτι ὅμως ἀφορᾶ τὴν κοινωνικὴ ὀργάνωσι τοῦ παλαιολιθικοῦ ἀνθρώπου (400/350.000-11/9.000 πρὶν ἀπὸ σήμερα) δὲν ὑπάρχουν στοιχεῖα γιὰ ἀσφαλῆ συμπεράσματα. Θεωρεῖται ὅμως ὅτι ὁ νομαδικὸς βίος ἀποτελούμενος ἀπὸ ὀλιγομελεῖς ὁμάδες 10 ἕως 30 ἀτόμων ἔχοντας ὁμαδικὸ πνεῦμα ἐπεξεργασίας ἐργαλείων καὶ κοινῆς στόχευσης κυνηγίου, θὰ συνδέονταν πρωτίστως μὲ δεσμοὺς συγγενείας, οἱ ὁποῖοι θὰ διαμόρφωναν καὶ μία συμπεριφορὰ στοιχειώδους κοινωνικῆς ὀργάνωσης, κυρίως ἀπὸ τὴν Μέση Παλαιολιθικὴ περίοδο, δηλαδὴ περίπου ἀπὸ τὸ 120.000 πρὶν ἀπὸ σήμερα.[20] Εἶναι χρονικὴ περίοδος στὴν ὁποία κυριαρχεῖ ὁ τύπος τοῦ ἀνθρώπου Νεάντερταλ. Στὴν βραχοσκεπή μάλιστα τοῦ Κλειδίου, βέβαια πολὺ ἀργότερα, (μεταξὺ 16.000 καὶ 10.000 επί Homo sapiens) διαπιστώθηκε ὅτι ὁ χῶρος χωρίζονταν καὶ σὲ τμήματα: κατασκευῆς ἐργαλείων, παρασκευῆς τῆς τροφῆς γύρω ἀπὸ τὴν ἑστία καὶ ζώνη ἀνάπαυλας καὶ ὕπνου, τὰ ὁποία δηλώνουν ὀργάνωσι τῆς καθημερινότητας τους,[21] πιθανόν ἀκόμη και ρόλους ἐργασίας μεταξύ τους.
Σὲ τέτοιους λειτουργικοὺς χώρους, ἀλλὰ σὲ ἀπροσδιόριστο χρόνο τῆς Μέσης παλαιολιθικῆς ἐποχῆς τὸ πιθανώτερο, καὶ χωρὶς τεκμηριωμένη ἀκόμη γνῶσι, τότε ποὺ ἡ διανοητικὴ ἱκανότητα, ἔγινε πιὸ σύνθετη γιὰ ἐπεξεργασία, δεξιότητα καὶ ἐφευρετικότητα, ὅπως δείχνει καὶ ἡ «τεχνολογικὴ λιθοεπεξεργασία» καὶ ἡ «ὁπλικὴ πρόοδο», καὶ ἡ ὁμαδικὴ- συλλογικὴ δραστηριότητα, - στοιχεῖα ποὺ προϋποθέτουν ὀργάνωσι, τρόπο συνεργασίας καὶ κάποια στοιχειώδη ἀφηρημένη σκέψι - θέτουν πολλοὶ καὶ τὸ εὐαίσθητο θέμα τῆς ἐμφάνισης κάποιου γλωσσικοῦ κώδικα γιὰ μιά, στοιχειώδους ἔστω, μεταξὺ τους «ἐπικοινωνίας λόγου». (Τομὰς Γουίν, Πάτρικ Σμίθ, Αρμέλ Σαριέ-Ντουό,Έντμουντ, Λιν Γουάντλεϊ).[22] Πότε ὅμως σχηματοποιήθηκε ἕνας προφορικὸς λόγος (ἠχητικὴ ἀπεικόνισι συμβόλων καὶ ἀντικειμένων), μόνο εἰκασίες μποροῦν νὰ γίνουν.
Μεγάλη πολιτιστικὴ ἐξέλιξι θεωρεῖται καὶ ὁ ἐνταφιασμὸς τῶν νεκρῶν. Ἐνῶ δὲν ὑπάρχει καμμία ἔνδειξι ταφῆς ἀπὸ τὴν Κατώτερη-Πρώϊμη Παλαιολιθικὴ (700.000- 200.000 α.σ.), φαίνεται πὼς κατὰ τὴ διάρκεια τῆς Μέσης Παλαιολιθικῆς καὶ εἰδικώτερα ἀπὸ τὴν Μουστέρια περίοδο (ἀπὸ τὸ 80.000 ἕως τὸ 33.000 α.σ.), ὁ ἄνθρωπος Νεάντερταλ ἄρχισε νὰ ἐνταφιάζει καὶ νὰ προσφέρει κτερίσματα στοὺς νεκροὺς του, στὰ σπήλαια καὶ στὶς βραχοσκεπές ποὺ ἀποτελοῦσαν καὶ χῶροι τῆς κατοικίας του. Ἐκεῖ ἔσκαβε μιὰ τάφρο (λάκκο), ἐκάλυπτε τὸν νεκρό συνήθως μὲ μιὰ πλάκα, μερικὲς φορὲς διακοσμημένη, τοποθετώντας μέσα στὴν ταφὴ ἢ δίπλα προσφορὲς (κτερίσματα). Αυτές μπορεῖ νὰ ἦταν ἐργαλεῖα, ὅπως βρέθηκαν στὸ σπήλαιο Λὰ Φερασί,(La Ferrassie) τῆς Γαλλίας ἀπὸ Νεάντερταλ Κρο Μανιόν (Cro-Magnon), κέρατα αἰγάγρων στὸ σπήλαιο (Τεσίκ τὰς (Teshik Tash) τοῦ Ουζμπεκιστάν ) ἢ ἀκόμα λουλούδια στὸ Σπήλαιο Σανιντάρ (Shanidar τοῦ Κουρδιστὰν- Ἰράκ), ὅπως προέκυψε ἀπὸ τὴν ἀνάλυσι τῆς γύρης ποὺ βρέθηκε κατὰ τὴν ἔρευνα,[23] ἐνῶ σὲ νεώτερο χρόνο βρέθηκαν λίθινος ὁπλισμὸς καὶ καλλωπιστικὰ αντικείμενα.
Στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο ταφὲς τῆς Κατώτερης καὶ Μέσης Παλαιολιθικῆς δὲν ἔχουν βρεθῆ μέχρι τώρα. Οἱ ταφὲς ποὺ ἀνακαλύφθηκαν στὸ Ἀπήδημα Μάνης, ἔχουν πιθανὴ χρονολόγησι στὰ 30.000 χρόνια πρὶν ἀπὸ σήμερα, τῆς Ἀνώτερης Παλαιολιθικῆς καὶ δύο ταφὲς στὸ σπήλαιο τῆς Θεόπετρας Θεσσαλίας, οἱ ὁποῖες ἀντιστοιχοῦν στὴν μεταπαγετώδη Ἀνώτερη Παλαιολιθικὴ περίοδο, ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἡ μία ἔχει χρονολογηθῆ στὰ 14.990 καὶ ἡ ἄλλη 14.060 π.Χ. , ἐνῶ τρεῖς ἀκόμη ταφὲς στὸν Ἑλλαδικὸ χῶρο ἀντιστοιχοῦν στὴ Μεσολιθική, καὶ ἔχουν χρονολογηθῆ μεταξὺ 7.500 καὶ 7.000 π.Χ. [24]
Οἱ σκελετοὶ τοῦ συγκεκριμένου Σπηλαίου Θεόπετρας ἀνήκουν στὸν τύπο τοῦ Homo Sapiens sapiens. Τὰ εὑρήματα δὲ τοῦ «Ἀπηδήματος», ἀρχικά, ἀποτελοῦν τὶς πρῶτες βεβαιωμένες ἐνδείξεις σεβασμοῦ καὶ φροντίδας πρὸς τοὺς νεκροὺς στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο. Ἀξιοπρόσεκτο εἶναι ὅτι σὲ ἄλλες περιπτώσεις, τὸ πρόσωπο ἢ τὸ σῶμα τοῦ νεκροῦ στολίζεται μὲ ὤχρα, τὸ λεγόμενο "χρυσὸ" τῆς Παλαιολιθικῆς[25]
Πειστικὲς ἑρμηνεῖες γιὰ τὸ νόημα τῆς ταφῆς τῶν νεκρῶν, γιὰ αὐτὴ τὴν ἐποχὴ τῆς Παλαιολιθικῆς, εἶναι παρακινδυνευμένες. Δὲν γνωρίζουμε ἂν αὐτὸ συνέβαινε ὡς μορφὴ τῆς πολιτιστικῆς ἐξέλιξης μὲ τὴν ἐκδήλωσι εὐαισθησίας καὶ ψυχικοῦ συναισθηματισμοῦ γιὰ τὴν καταπράυνσι τοῦ πόνου, ἔχοντας «ἐγγύτερα» τὸν ἄνθρωπο τους ποὺ «ἀποχωρίζονταν», ἐπειδὴ ἐνταφιάζονταν στὸν τόπο τῆς κατοικίας τους (ἐντὸς τοῦ Σπηλαίου). Πιθανὸν πάλι νὰ ἦταν μιὰ ἔκφρασι πένθους ὅλης τῆς ὁμάδος ποὺ χρωματίζονταν μὲ μία «κήδευσι», πρόσθετη δηλαδὴ φροντίδα μὲ σεβασμὸ στὸν «ἀπελθόντα», προσδίδοντας καὶ κάποια μετα- φυσικὴ ἀνησυχία καὶ «ἱερότητα» στὸν χῶρο, ἂν σκεφθῆ κανεὶς καὶ τὶς προσφορὲς (κτερίσματα) ποὺ ἄφηναν στὸν τάφο τοῦ νεκροῦ. Ἡ ὅποια προσφορὰ ἐξ ἄλλου ποὺ συνοδεύει τὴν ταφὴ τοῦ νεκροῦ (ὅπλο, ἐργαλεῖο, ὀστὰ ζώου, κόσμημα, ἔνδυμα ποὺ δὲν διασώθηκε, λουλούδια) προσιδιάζει μὲ ἕνα «ἐξόδιο τελετουργικὸ» ποὺ θὰ ἀπαιτοῦσε καὶ μιὰ μεταθανάτια πίστι.
Ἐπειδὴ ἡ ταφὴ δὲν εἶναι ἕνα τοπικὸ σύμπτωμα, ἀλλὰ μιὰ ἐπιθανάτια ἔκφρασι σὲ Ἀνατολὴ καὶ Δύσι (ἀπὸ Ἰσραήλ, Ἰράκ, Οὐζμπεκιστάν, Κριμαία, Γαλλία, Βρετανία, Ἰταλία, Ἱσπανία, χωρὶς ἀναφορὰ σὲ Ἀφρικὴ- Ἀνατολικὴ Ἀσία, ὅπως ἀποκάλυψαν οἱ ταφὲς στὰ σπήλαια), ἴσως μὲ τὴν πνευματικὴ – πολιτιστικὴ του ἐξέλιξι νὰ τὸν προβλημάτισε καὶ ἡ θνησιμότητα καὶ κυρίως ἡ μεγάλη παιδικὴ θνησιμότητα μὲ τὸ μικρὸ ποσοστὸ προσδοκώμενης ζωῆς, διαπιστώνοντας τὴν πλήρη ἀδυναμία του νὰ «δαμάσει» τὸ γεγονὸς τοῦ θανάτου παρὰ τὴν δυνατότητα του ὅτι μπορεῖ νὰ «ἐλέγχει» τὴν φυσικὴ πραγματικότητα πρὸς ὄφελος του. Τὸ ὅτι δὲν ἐλέγχει τὴν ζωὴ καὶ τὸν θάνατο, - ποὺ βαδίζουν παράλληλα- τὴν γέννησι καὶ τὴν ἐπιθυμητὴ συνέχειά της, ἴσως ἡ σκέψι μὲ αὐτὸν τὸν προαιώνιο φόβο τοῦ ἀναπόφευκτου, νὰ εὐνόησε τὴν σκέψι γιὰ τὴν ὕπαρξι ἄλλης «ὑπὲρ- φυσικῆς», ὑπὲρ- δύναμης ποὺ καθορίζει «θαυμαστῷ – μαγικῷ τῷ τρόπῳ» τὸν περιβάλλοντα κόσμο καὶ στὴν ὁποία ὀφείλει σεβασμό.
Στὴν οὐσία ἔχουμε σὲ ἀνύποπτο καὶ ἄγνωστο (παλαιολιθικὸ) χρόνο τὴν πνευματικὴ – ψυχικὴ ἀνάγκη ἀπόδοσης τιμῆς σὲ μιὰ διαβατήρια μετάβασι ἀπὸ μιὰ κατάστασι ζώντων, σὲ «ἄλλη» ἄγνωστη ἐκείνη τῶν νεκρῶν, καὶ ἐγχάραξι στὴν μνήμη βιωμάτων καὶ πράξεων ποὺ θέλει ὁ ἄνθρωπος νὰ τοῦ μείνουν ἀνεξίτηλα. Σὲ ἕνα τέτοιο ἀναπτυγμένο «πνευματικὸ λειτουργικό», πολλοὶ μιλοῦν γιὰ τὴν γέννησι καὶ τῆς θρησκευτικῆς ἐνατένισης, ὅπου ὁ παλαιολιθικὸς ἄνθρωπος ἐκφράζει καὶ ἀποτυπώνει τὴν ἀπορία, τὴν περιέργεια, τὸν θαυμασμὸ καὶ τὴν ἀγωνία γιὰ τὴν ζωὴ καὶ τὸν θάνατο καὶ ὅ,τι θεωροῦσε ὅτι ἔπρεπε ἀπὸ φόβο νὰ ἐξευμενίσει.
Ἀκόμη – πιθανὸν ἰσόχρονα – θέλει νὰ ἀπεικονίσει καὶ ὅ,τι αἰσθάνεται, ὅ,τι τὸν προβληματίζει στὸ περιβάλλον του, ὅ,τι θέλει νὰ θυμᾶται καὶ ὅ,τι συναισθηματικὰ τὸν συγκινεῖ μὲ τὴν δημιουργία ἔργων τέχνης, ἀποτυπωθέντα πρῶτα –πρῶτα μὲ ἀσύμμετρα «εἰδώλια», στὰ ὁποῖα πιθανὸν νὰ ἀπέδιδε μαγικὲς δυνάμεις[26] καὶ μετὰ μὲ ἐγχάρακτες καὶ ζωγραφιστές τοιχογραφίες τῶν Σπηλαίων.
Ἔτσι φαίνεται νὰ δικαιολογοῦνται καὶ τὰ πρῶτα δείγματα τέχνης ποὺ ἐμφανίζονται στὰ τέλη παλαιολιθικῆς περιόδου, τὰ ὁποῖα χρονολογοῦνται στὴν Ἀνώτερη Παλαιολιθικὴ καὶ ἀποτελοῦν ἐπιτεύγματα τοῦ Homo sapiens- sapiens(ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος). Πρόκειται, ἀρχικὰ γιὰ μικρότεχνες ἀπεικονίσεις ἢ πλαστικοὶ σχηματισμοὶ συμβολικῶν κινητῶν ἀντικειμένων (ἀπὸ λίθο, πηλό, ξύλο, ὀστὰ) ποὺ δὲν ἔχουν πρακτικὴ – χρηστικὴ ἀνάγκη γιὰ τὴν ἐπιβίωσι, ἀλλὰ μόνο αἰσθητικὸ – διακοσμητικὸ χαρακτήρα, ὅπως ἀγαλματίδια, ζωγραφικὲς παραστάσεις, καὶ κοσμήματα. Ἔχουν κάνει τὴν ἐμφάνισι τους στὴν ἀρχὴ τῆς Ἀνώτερης Παλαιολιθικῆς ἐποχῆς (Ὠρινάκια) (35.000- 20.000), πρὶν α. σ'.), ὑπὸ μορφὴ εἰδωλίων (ἀγαλματίδια ποὺ τὰ χαρακτηρίζει ἡ ἁπλότητα καὶ ἡ ἀφαιρετικότητα) ὡς πληθωρικὲς γυναικεῖες μορφές, γνωστὲς ὡς «Ἀφροδίτες».
Εικ. 17. Ἀριστερά, ἡ Ἀφροδίτη τοῦ Βίλεντορφ (Willendorf), 25.000 χρόνια α.σ.
Εικ. 18. Δεξιά, μία “νέα” κομψότερη Ἀφροδίτη, ἡ ὁποία ἀνακαλύφθηκε στὸν χῶρο τοῦ Renancourt, στὴν Ἀμιένη τῆς Γαλλίας, τὸ 2019, ἀνήκει στὴν Γκραβέττια περίοδο, 23.000 χρόνια α.σ.
Τὰ εἰδώλια εἶναι γυμνά, μὲ ὀγκώδη στήθη καὶ ἔντονη πάχυνσι στὴν κοιλιακὴ χώρα καὶ στοὺς γοφούς, ἀπεικονίζοντας κατὰ τὴν πιθανώτερη ἑρμηνεία τὴν Μητέρα -Γῆ μὲ «ἀσαφῆ κεφαλὴ», ὡς ἡ γεννήτρα τῆς ζωῆς ἢ κατ’ ἄλλη ἐκδοχὴ νὰ ἐκφράζει τὴν θηλυκότητα καὶ τὴν μητρότητα τῆς γυναίκας καὶ κατ’ ἄλλη ἐπίσης : τὶς ἀνωτέρω ἰδιότητες νὰ τὶς ἀποδίδει σὲ παράστασι κάποιας θεᾶς, ἀπὸ τὴν ὁποία πίστευε ὁ ἄνθρωπος τότε ὅτι προέρχεται ἡ ζωὴ· εἶναι καὶ ἡ αἰτία ποὺ τῆς ἀπέδωσαν οἱ ἐρευνητὲς τὸ ὄνομα τῆς «πρόωρης» Ἀφροδίτης. Ἕνα διάσημο δεῖγμα τέτοιας «Ἀφροδίτης», ἡ ὁποία χρονολογεῖται κατὰ τὴν Γκραβέττια περίοδο (25.000-17.000 α.σ.) εἶναι ἡ «Ἀφροδίτη τοῦ Βίλεντορφ (Willendorf)»[27] (εικ. 17), φτειαγμένη ἀπὸ ἀσβεστόλιθο, μὲ βαμμένα μαλλιὰ ἀπὸ κόκκινη ὤχρα καὶ μὲ ἐπίγνωσι νὰ μὴ διακρίνονται τὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ προσώπου της. Τέτοιες ἀντίστοιχες μορφὲς θὰ θαυμάσουμε πολὺ ἀργότερα στὸν Κυκλαδικὸ πολιτισμό.
Βέβαια ἡ βασικὴ μορφὴ τῆς παλαιολιθικῆς τέχνης ἀποτελοῦν οἱ βραχογραφίες τῶν σπηλαίων σ’ αὐτὲς ἀποτυπώνονται μὲ μοναδικὴ φυσιοκρατία καὶ σχηματοποιημένη ἐκφραστικότητα τὸ φυσικὸ περιβάλλον, τὰ ζῶα τῆς ἐποχῆς μὲ τὶς ζωτικὲς δραστηριότητες τοῦ παλαιολιθικοῦ κυνηγοῦ, ἢ τῆς ὁμάδος τοῦ κυνηγιοῦ -ἄνδρες καὶ γυναῖκες- γιὰ τὴν κάλυψι τῆς τροφῆς. Οἱ παλαιότερες ἀπὸ τὶς μέχρι στιγμῆς γνωστὲς βραχογραφίες ἐντοπίστηκαν στὸ σπήλαιο Σωβέ (Chauvet.)[28] τῆς Γαλλίας καὶ χρονολογοῦνται 32.500 χρόνια πρὶν ἀπὸ σήμερα. Καταγράφηκαν 1000 περίπου σχέδια τὰ ὁποῖα παρέμειναν
εικ. 19,20: Τοιχογραφίες Σπηλαίου Σωβέ. Πηγή: maxmag.gr /science/proistoria/spilaio-sove
ἄθικτα καὶ ἄριστα διατηρημένα. Παρουσιάζουν ὑψηλὴ τεχνικὴ μὲ ψευδαίσθησι τοῦ βάθους καὶ τῆς κίνησης, ἐνῶ τοὺς ἀποδίδονται ἀριστοτεχνικὴ χρῆσι τῶν χρωμάτων μὲ ἕναν ἐπιδέξιο συνδυασμὸ τῆς ζωγραφικῆς μὲ τὴν χαρακτικὴ[29]. Τὰ πιὸ φημισμένα γιὰ τὶς τοιχογραφίες τους εἶναι τὰ σπήλαια Λασκώ στὴ Γαλλία καὶ Αλταμίρα στὴν Ἱσπανία στὰ Πυρηναῖα Ὄρη. Τὸ πρῶτο εἶναι ἕνα ἀπὸ τὰ πλουσιώτερα σὲ τοιχογραφίες, ἀνακαλύφθηκε τυχαῖα τὸ 1940 ἀπὸ μιὰ παρέα παιδιῶν ποὺ ἔπαιζαν. Σὲ πάνω ἀπὸ 600 τοιχογραφίες εἶναι χαραγμένα καὶ ζωγραφισμένα μαμούθ, βίσωνες, ταῦροι, ἄγρια ἄλογα, ἐλάφια, ἀλλά, σπανιώτερα, καὶ μεγάλα ψάρια, φώκιες καὶ πιγκουίνοι συνθέτουν μαζὶ μὲ ἀνθρώπινες φιγοῦρες σκηνὲς κυνηγιοῦ μὲ μοναδικὴ ζωντάνια, γεγονὸς ποὺ φανερώνει πάνω ἀπ' ὅλα τὴν πλήρη ἐξάρτησι τοῦ πρωτόγονου ἀνθρώπου ἀπὸ τὸ κυνήγι ζώων[30], καὶ κατὰ δεύτερον τὴν ἐσωτερικὴ του ἀνάγκη νὰ τὸ ἐξωτερικεύσει αὐτὸ μὲ εἰκόνα.
Οἱ μορφὲς εἶναι χαραγμένες, ἀνάγλυφες καὶ ζωγραφισμένες στὰ τοιχώματα τῶν σπηλαίων. Τὰ χρώματα ποὺ χρησιμοποιοῦνται εἶναι γαιώδη: κόκκινη ὤχρα ἀπὸ αἱματίτη, μαῦρο ἀπὸ καμμένα ξύλα ἢ κόκαλα ζώων, καὶ τέλος κίτρινο καὶ καφὲ ἀπὸ λιμονίτη ἢ ἀπὸ μεῖγμα αἱματίτη καὶ ὀξειδίου τοῦ μαγγανίου. Ἐπίσης, τά ζῶα ποὺ ἀπεικονίζονται στὶς τοιχογραφίες ἀνήκουν σὲ διαφορετικὰ εἴδη: ἡ πλειονότητα εἶναι Βοοειδῆ, βίσωνες καὶ ἄλογα. Τὰ ἄλογα μάλιστα ἔχουν πραγματικὰ ἐντυπωσιακὴ ἀναπαράστασι σὲ χρῶμα καὶ κίνησι στὶς τοιχογραφίες. Παράλληλα ὑπάρχουν καὶ ὁρισμένα ἴχνη ἀναπαράστασης ἀνθρώπων σὲ αὐτὲς τὶς εἰκόνες, ὅμως δὲν ἔχουν οὔτε τὴν λεπτομέρεια οὔτε τὴν δέουσα προσοχὴ μὲ τὴν ὁποία δημιουργήθηκαν οἱ ἀντίστοιχες τῶν ζώων. Ἡ ἡλικία τῶν σχεδίων ἐκτιμᾶται σὲ περίπου 17/16.000 χρόνια πρὶν α.σ. Τὰ μοναδικὰ σὲ ποιότητα καὶ ἐξαιρετικῆς καλλιτεχνικῆς δημιουργικῆς ἔμπνευσης σχέδια τοῦ Σπηλαίου Ἀλταμίρα, ἐκ τῶν ὁποίων μερικὰ φτάνουν ἀκόμη καὶ τὰ 2.20μ., ἡ ἔκφρασι τους εἶναι τέτοιας αἰσθητικῆς ὡραιότητας, ὥστε προσέδωσαν στὸ Σπήλαιο τὸ προσωνύμιο «Κάπελα Σιξτίνα τῆς λιθίνης ἐποχῆς»[31]. Εἶναι χρωματιστὰ καὶ μερικὰ ἀπὸ αὐτὰ χαραγμένα στὴν πέτρα.
Τὰ χρώματα τους προέρχονται ἀπὸ τὴν ὤχρα καὶ εἶναι σὲ καφέ, κίτρινες καὶ κόκκινες ἀποχρώσεις. Χρησιμοποιήθηκε τὸ μαῦρο χῶμα πλούσιο σὲ μαγνήσιο καὶ ἄνθρακα. Εἰδικὰ στὴν αἴθουσα Great Panel ποὺ βρίσκονται ἔργα ἑνὸς καὶ μόνο καλλιτέχνη, ἀπεικονίζονται πάνω ἀπὸ 30 μεγάλες μορφὲς ζώων, τὰ ὁποῖα ἀνήκουν καὶ στὰ δύο φύλα, στὸ δὲ κέντρο τοῦ ταβανιοῦ ἀπεικονίζονται 34 συνολικὰ ζῶα, μὲ 27 φιγοῦρες σὲ βίσωνες, 4 φιγοῦρες σὲ ἐλαφίνες, 1 σὲ ἀρσενικὸ ἐλάφι καὶ 2 σὲ ἄλογα. Ἐντυπωσιάζουν οἱ βίσωνες (ξεχωρίζει ἕνας ἐγχάρακτος καὶ ζωγραφισμένος μὲ μαύρη καὶ κόκκινη χρωστικὴ οὐσία τὸ μέγεθος τοῦ ὁποίου εἶναι 1,70 μέτρα μ'. καὶ 1,10 μέτρα πλ.) καθ’ ὅτι εἶναι ζωγραφισμένοι μὲ πολλὲς διαβαθμίσεις χρωμάτων, οἱ ὁποῖες καθιστοῦν τὶς εἰκόνες πλαστικές, σχεδὸν τρισδιάστατες καὶ συναρπάζουν μὲ τὸ ἀπολύτως ρεαλιστικὸ τους ὕφος, ἀφοῦ ἀναπαριστῶνται μὲ φυσικὲς κινήσεις, στάσεις καὶ ἀντιδράσεις τους, π.χ σὰν νὰ φαίνεται ἡ στιγμὴ τοῦ μουγκρίσματος, κύλισμα στὴν λάσπη, φοβικό τρέξιμο κ.λπ. [32].
22. 21- Εικ. Τοιχογραφίες από το σπήλαιο Λασκώ (Lascaux) Πηγή: blogs.sch.gr/akossyv/2020/10/03/to-palaiolithiko-spilaio-lascaux
Κοντὰ σὲ αὐτὲς ὑπάρχουν ἀκόμη καὶ ὀκτὼ ἀνθρωπομορφικὲς φιγοῦρες, ἀποτυπώματα καὶ γκράφιτι παλάμης. Σύγχρονες μελέτες ἀπέδειξαν ὅτι τὰ σχέδια ἀνάγονται στὴν παλαιολιθικὴ ἐποχὴ – Μαγδαλήνιας περιόδου, στὰ 18 ἕως 16.000 χρόνια πρὶν α.σ. Γενικῶς αὐτὸ ποὺ ἐκπλήσσει καὶ διεγείρει τὸν θαυμασμὸ μὲ τὶς περισσότερες βραχογραφίες τῶν ἀνωτέρω Σπηλαίων εἶναι ὁ συνδυασμὸς ποὺ ἐπιτυγχάνουν, οἱ τότε δημιουργοὶ, νὰ ἀναπαριστοῦν μὲ ρεαλισμὸ τὴν βιωματική πραγματικότητα τους καὶ ταυτόχρονα μὲ περίσσεια φαντασία νὰ δημιουργοῦν ἔργα ἀφηρημένης τεχνοτροπίας ἐκφράζοντας νοήματα μὲ συμβολισμούς. Ὁ σκοπὸς καὶ ἡ λειτουργικότητα τῆς δημιουργίας τους εἶναι ἕνα θέμα γιὰ τὸ ὁποῖο οἱ ἀναλυτὲς στέκονται ἐνώπιον τους ἀμήχανα καὶ παρὰ τὶς διάφορες βάσιμες ἑρμηνεῖες [33], παραμένει ἀκόμη ἕνα μυστήριο.
Εικ. 23,24 Τοιχογραφίες από το σπήλαιο Αλταμίρα Ισπανίας. Πηγή https://maxmag.gr/science/proistoria/spilaio-
Σημειώσεις
[1] Οι νεαντερτάλιοι άνθρωποι έζησαν κατά το ανώτερο Πλειστόκαινο και συγκεκριμένα στη μέση Παλαιολιθική εποχή. Εξαφανίσθηκαν στις αρχές της τελευταίας παγετώδους περιόδου, η οποία τοποθετείται κοντά στα 40.000 χιλιάδες περίπου χρόνια. Οι ανθρωπίδες αυτοί ομαδοποιούνται κάτω από το γενικό όρο «Αρχαϊκός» Homo sapiens., ή (Homo sapiens neanderthalensis). Οι «Αρχαϊκοί» Homo sapiens φαίνεται ότι διαφέρουν μεταξύ τους ανάλογα με την ευρύτερη γεωγραφική περιοχή όπου βρίσκονται. Επίσης, ανάλογα με τη γεωγραφική προέλευσι, η εξελικτική πορεία τους ήταν και αυτή διαφορετική. Ανάλυσι DNA δείχνει ότι ήταν διαφορετικό είδος-Homo neanderthalensis. Αν ισχύει αυτό, τότε πρόκειται για ένα αδιέξοδο της ανθρώπινης εξέλιξης (https: // eclass. upatras. gr). Στην Ευρώπη παρατηρείται μια βαθμιαία αλλαγή, η οποία τελικά θα οδηγήσει στην γνωστή μορφή του «κλασσικού Neanderthal», λείψανα του οποίου ανακαλύφθηκαν για πρώτη φορά στο Νεάντερταλ της Γερμανίας, γι’ αυτό και οι άνθρωποι του συγκεκριμένου τύπου ονομάστηκαν άνθρωποι του Νεάντερταλ.
[2] Γεωργία Κουρτέση-Φιλιππάκη, ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ, Αρχαιολογία και Τέχνες, 58-4
[3] Δημήτρης Θεοχάρης, Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΛΙΘΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, (Ι.Ε.Ε.), Τόμ.Α’, σελ.48
[4] Τὴν ἐποχὴ αὐτὴ χαρακτηρίζει ὁ τέταρτος καὶ τελευταῖος παγετῶνας τοῦ τεταρτογενοῦς γεωλογικοῦ αἰῶνα, ὁ ἐπονομαζόμενος: Würm.(πήρε το όνομά του από παραπόταμο του Δούναβη) Οἱ τρεῖς προηγηθέντες εἶχαν κατὰ σειρὰ τὶς ἑξῆς ὀνομασίες: Günz, Mindel καὶ Riss, και αυτοί έλαβαν το όνομα από τους 4σσερις μεγάλους ποταμούς των ΒΔ Αλπεων. Στὴν Ἑλλάδα δὲν εἶναι τόσο εὐδιάκριτες οἱ χρονικὲς τους περίοδοι, ἴσως γιατὶ δὲν εἶχαν τὴν σφοδρότητα τῶν ἐκτεταμένων παγετώνων τῆς Κεντρ. καὶ Βόρ. Εὐρώπης. Κατὰ τὶς παγετώδεις αὐτὲς περιόδους, τὰ νότια Βαλκάνια καὶ κυρίως ὁ Ἑλλαδικὸς χῶρος ἀποτελοῦσαν καταφύγιο γιὰ ἀνθρώπους καὶ ζῶα, ποὺ κατέβαιναν ἀπὸ τὸν Βορρᾶ ἀναζητώντας τροφὴ καὶ προστασία ποὺ δὲν εὕρισκαν στὰ ἀφιλόξενα, παγωμένα τοπία τῆς Βόρ. καὶ Κεντ. Εὐρώπης. ΚΛΑΓΚΟΥ ΦΩΤΕΝΗ, «ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΟΙ ΚΥΝΗΓΟΙ-ΤΡΟΦΟΣΥΛΛΕΚΤΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ», σελ.6-7. Ενδιάμεσα υπήρξαν και «οι τεκμηριωμένα θερμές περίοδοι της Μέσης Παλαιολιθικής (οι οποίες) χρονολογούνται περίπου στα 132.000, 115.000, στα 70.000 και στα 40.000 χρόνια πριν από σήμερα». Ορέστη Αποστολίκα, Η προϊστορική εκμετάλλευση του οροπεδίου της λίμνης Πλαστήρα, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 2013 σελ.98
[5] Η στάθμη της θάλασσας στο Αιγαίο (π.α.σ.= πριν από σήμερα σε χρόνια), κάπου μεταξύ:
1. 7.500 –6.800 π.α.σ. ≈ -10 m. // 9000–6.800 π.α.σ. ≈ -15m.
2. 9.400 –7.300 π.α.σ. ≈ -20 m. // 9800–7.700 π.α.σ. ≈ -25 m.
3. 10.200 –8.200 π.α.σ. ≈ -30 m. // 11.300 –8.500 π.α.σ. ≈ -35 m.
4. 10.000 –9.000 π.α.σ. ≈ -40 m. // 11.400 –10.000 π.α.σ. ≈ -45 m.
5. 12.200 –11.400 π.α.σ. ≈ -49 m. // 13.000 –12.200 π.α.σ. ≈ -52 m.
6. 13.500 –13.000 π.α.σ. ≈ -57m // 13.800 –13.500π.α.σ. ≈ -61 m.
7. 14.000 –13.800 π.α.σ. ≈ -67 m. // 14.700 –14.000 π.α.σ. ≈ -73 m.
8. 15.000 –14.700 π.α.σ. ≈ -94 m. // 16.000 –15.000 π.α.σ. ≈ -100 m.
9. 18.000 –16.000 π.α.σ. ≈ -115 m // 18.000 π.α.σ. ≈ -125 / -150 m.
ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΑΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ, ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ, ΠΗΓΗ: Εποχή του Λίθου - Παλαιολιθική (α. κατοίκηση) www.slideshare.net/PeterTzagarakis
[6] Πηγή: Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων / www.amio.gr
[7] «Οι Penck και Bruckner (1909) έδωσαν τις ονομασίες Giinz-Mindel-Riss και Wiirm (από τέσσερα ποτάμια των ΒΔ Άλπεων), για να περιγράψουν τους τέσσσερις μεγάλους παγετώνες του Τεταρτογενούς. Καθένας απ' αυτούς είναι αρκετά περίπλοκος, γιατί χαρακτηρίζεται από ψυχρά στάδια, με αύξησι των πάγων, και μεσοστάδια με κατά το μάλλον ή ήττον εύκρατο ή θερμό κλίμα». Δρ. Α. Μέττος, Αν. Κουτσουβέλη, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ-ΠΑΓΕΤΩΔΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΠΑΓΕΤΩΔΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΣΤΑΘΜΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟΓΕΝΕΣ.
[8] Γεωργία Κουρτέση-Φιλιππάκη, ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ….Αρχαιολογία και Τέχνες, 58-4, σελ.27
[9] Ελένη Κοτζαμποπούλου, Βραχοσκεπές Κλειδί και Μποΐλα - Δυτικό Ζαγόρι Βραχοσκεπές Κλειδί και Μποΐλα - Δυτικό Ζαγόρι , https://efaioa.gr
[10] www2.fhw.gr/chronos/01/gr/pl/housing/kleidi
[11] Αικατερίνη Χαϊδή Νάκα, Εποχικότητα και κατοίκηση στην Παλαιολιθική Εποχή, Αθήνα 2018, σελ.61-62
[12] Ε. Κοτζαμποπούλου, Ε. Παναγοπούλου, Ε. Αδάμ, Η ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΜΠΟΪΛΑ (ΚΟΙΛΑΔΑ ΒΟΪΔΟΜΑΤΗ, Ν.ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ), Αρχαιολογία και Τέχνες, 60-3
[13] Δημήτριος Κατσίφας, «Μικρολιθικές λιθοτεχνίες του τέλους του Πλειστόκαινου και των αρχών του Ολόκαινου στην ανατολική Μεσόγειο», 2017, σελ. 21
[14] Δημήτριος Κατσίφας, σελ.21
[15] Η Νεολιθική εποχή στο Φράγχθι, www.ime.gr/chronos/01/gr/nl/housing/nl_franfr.html
[16] Τὸ θέμα πυροδότησε ἔντονη συζήτησι σχετικὰ μὲ τὴν δυνατότητα τῶν ἀνθρώπων τῆς ἐποχῆς νὰ πραγματοποιοῦν τόσο πρώϊμα καὶ χωρὶς τὴν ἀνάλογη τεχνογνωσία ναυσιπλοΐας, τόσο μακρινὰ ταξίδια στὸ Αἰγαῖο. Ὑπάρχει δηλ. σκεπτικισμὸς κατὰ πόσο οἱ κάτοικοι τοῦ Φράγχθι (ἢ τῆς Παραλίας ὅπως ὀνομάζονταν ὁ ὑπαίθριος χῶρος στὴν παραθαλάσσια περιοχὴ) μποροῦσαν νὰ ταξιδέψουν στὴν Μῆλο με πλεούμενα γιὰ τὴν εὕρεσι τοῦ ὀψιανοῦ, ἐπειδὴ βρέθηκε στὰ Μεσολιθικὰ στρώματα τοῦ Σπηλαίου.
[17] Το σπήλαιο Φράγχθι στη ΝΔ Αργολίδα, www.archaiologia.gr/blog/2013/08/12/ και Ευαγγελία Α. Μανιάτη, Η μετάβαση από την Ανώτερη Παλαιολιθική στην Μεσολιθική στον ελλαδικό χώρο, Αθήνα 2019, σελ.62-63
[18] Ανδρέας Ντάρλας, Αρχαιολόγος στην Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας, ΧΡΗΣΕΙΣ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ, Σπήλαια και Παλαιολιθική Αρχαιολογία, Αρχαιολογία και Τέχνες, 66-2
[19] Τὰ ὑπολείμματα ὀστῶν ζώων ἀπὸ τὴ βραχοσκεπή π.χ. Μποΐλα δείχνουν ὅτι οἱ κυνηγοὶ γνώριζαν τὶς ἐποχιακὲς μεταναστευτικὲς συνήθειες τῶν ζώων (ὅπως π.χ. τῶν ἐλαφιῶν) / «Ἄρκτοι, λιοντάρια τῶν σπηλαίων, ρινόκεροι, μαμούθ, ἄλογα, λύκοι, κυρίως ἐλαφοειδῆ καὶ αἰγαγροειδῆ, ἀλλὰ καὶ ἄγριοι ταῦροι, χοῖροι καὶ ὄνοι, μικρὰ θηλαστικὰ (νυφίτσα, ἀσβός, κάστορας), τρωκτικά, πτηνά, ψάρια, θαλάσσια καὶ χερσαῖα γαστερόποδα ἀναγνωρίστηκαν ἀπὸ τοὺς παλαιοζωολόγους ἀνάμεσα στὰ ὑπολείμματα ζώων, ποὺ βρέθηκαν σὲ σπήλαια καὶ βραχοσκεπές τοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου». ». Πηγή: www.ime.gr/ (Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού), Παλαιολιθική Οικονομία, chronos /01/gr/pl/society/index.html
[20] www.ime.gr/ Αυτόθι
[21] www.ime.gr, Αυτόθι
[22] Χριστίνα Παπούλια, Νέα δεδομένα για την παρουσία των Νεάντερταλ στη Βορειοδυτική Ἑλλάδα Και τα Νησιά του Ιονίου… , σελ.24 // και «Οι σύγχρονοι τύποι γλώσσας εμφανίστηκαν πολύ καιρό μετά την εξαφάνιση του Homo erectus. Ωστόσο, κάποιο είδος γλώσσας θα πρέπει να χρησιμοποιούνταν στο κυνήγι μεγάλων ζώων και σίγουρα όλα τα πρωτεύοντα εκφέρουν σήματα με σημασία. Ίσως να μη μάθουμε ποτέ τι σύστημα επικοινωνίας διέθεταν οι πρώτοι ανθρωπίδες (γλωσσικά, εξωγλωσσικά, χειρονομίες, νεύματα κ.λπ.), αλλά μπορούμε να διατυπώσουμε μια λογική υπόθεση: Άρχισαν να διαχωρίζουν κραυγές, συγγενικές μ’ εκείνες άλλων ζώων, σε ιδιαίτερους ήχους τους οποίους μπορούσαν να παραθέτουν με διαφορετική σειρά. … Και σ’ αυτή την περίπτωση όμως δεν είναι δυνατό να διαχωρίσουμε απολύτως μια εξελικτική διαδικασία από τις άλλες: Η καλύτερη όραση, η αυξανόμενη φυσική ικανότητα να αντιμετωπίζουν τον κόσμο ως σύνολο ευδιάκριτων αντικειμένων και ο πολλαπλασιασμός των τεχνουργημάτων χάρη στη χρήση εργαλείων, αναπτύσσονται ταυτόχρονα επί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια στη διάρκεια των οποίων εξελίσσεται και η γλώσσα. Όλες αυτές οι διαδικασίες συνέβαλαν από κοινού στη συνεχή διεύρυνση της διανοητικής ικανότητας, ώσπου, κάποια μέρα, έγινε δυνατή η διαμόρφωση εννοιών και εμφανίστηκε η αφηρημένη σκέψη». πηγή: Η ιστορία των ανθρώπων, βιβλίο για το δάσκαλο, ΕΚΠΑ, ΚΕΝΤΡΟ ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ, Αθήνα 2003, 4. Οι άνθρωποι μιλούν, σελ.44
[23] Γεωργία Κουρτέση – Φιλιπττάκη ΟΙ ΤΑΦΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΤΑΦΙΚΑ ΕΘΙΜΑ…
[24] Νίνα Κυπαρίσση-Αποστολίκα, Θέματα Αρχαιολογίας [τ. 4. 3] Σεπτέμβριος / Δεκέμβριος/ 2002, σελ.372
[25] www.ime.gr, Αυτόθι
[26] ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 1ος ΤΟΜΟΣ Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΣΕΛ. 12 -17
[27] Η Γυναίκα ή η Αφροδίτη του Βίλεντορφ (από το χωριό όπου βρέθηκε) χρονολογείται πίσω στο 28.000 με 25.000 π.Χ και είναι μια μικρή γυναικεία φιγούρα από πέτρα, μόλις 11 εκατοστών ύψους, που ανακαλύφτηκε στην Αυστρία το 1908. Κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς σήμαινε στην εποχή, με κάποιους να το χαρακτηρίζουν θεότητα της γονιμότητας. Wikipedia
[28] Το σπήλαιο Σωβέ, είναι σπήλαιο της Νότιας Γαλλίας στην περιοχή Ωβέρνη-Ρον-Αλπ, και περιέχει μερικά από τα παλαιότερα και καλύτερα διατηρημένα δείγματα τοιχογραφιών στον κόσμο. Ανακαλύφθηκε τον Δεκέμβριο του 1994, και θεωρείται ως ένα από τα πιο σημαντικά προϊστορικά μνημεία παγκοσμίως, έχοντας χαρακτηριστεί ως μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς από την Ουνέσκο τον Ιούνιο του 2014. https://el.wikipedia.org/wiki/
[29] https://www.sansimera.gr/articles/1396
[30] ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 1ος ΤΟΜΟΣ Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΣΕΛ. 12 -17
[31] ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΤΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ-ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΑΝΩ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ-ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ALTAMIRA ΚΑΙ CHAUVET, ΑΘΗΝΑ 2012, σελ. 20
[32] ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ…, σελ.30-31 // «Στην έκθεσή τους στο τεύχος Ιουνίου του Antiquity (Αρχαιότητα), ο αρχαιολόγος Marc Azéma του Πανεπιστημίου της Τουλούζης – Le Mirail (Γαλλία) και ο ανεξάρτητος Γάλλος καλλιτέχνης Florent Rivère υποστήριξαν ότι περίπου 30.000 χρόνια πριν, καλλιτέχνες της Παλαιολιθικής εποχής χρησιμοποίησαν «εφέ κίνησης» (animation) στις ζωγραφιές τους. Για να αποδώσουν την κίνηση, την αποδόμησαν σε διαδοχικές εικόνες, κάτι σαν την τεχνική των κινουμένων σχεδίων. Ο Azéma συγκεκριμένα αναφέρει: «Η σπηλιά Λασκώ (Lascaux) έχει τον μεγαλύτερο αριθμό περιπτώσεων κινήσεων διαιρεμένης δράσης (split-action) μέσω υπέρθεσης των διαδοχικών εικόνων. Περίπου 20 ζώα, κυρίως άλογα, έχουν το κεφάλι, τα πόδια ή την ουρά πολλαπλά» parallhlografos.wordpress.com /2012/12/25.
[33] Οἱ ἑρμηνεῖες ποὺ ἀποδόθηκαν κατὰ καιροὺς: Οἱ ἀναπαραστάσεις ζώων εἶναι μιὰ μορφὴ ἡμερολογίου καὶ προσδιορισμοῦ ἐποχῆς τοῦ κυνηγίου, ἴσως ἡ πλησμονὴ ἢ ἡ στέρησι κυνηγίου, πιθανὸν τονίζεται ἡ ὑπόμνησι (μνήμη) κάποιου σοβαροῦ γεγονότος ἀτομικοῦ ἢ τῆς ὁμάδος (γέννησι, θάνατος, ἐρωτικὸς δεσμός, σεξουαλικὸς συμβολισμός, κ.λπ.), ἢ ἔκφρασι δύναμης καὶ ὑπεροχῆς, μορφὴ δέησης σὲ ἀνώτερη δύναμι. Δὲν ἀποκλείεται φυσικὰ καὶ ὁ προσωπικὸς καλλιτεχνικὸς οἶστρος κάποιου, ἐκ τῶν κατοικούντων, νὰ φιλοτεχνήσει τοὺς χώρους «του», ἀπεικονίζοντας μὲ τὴν ποικιλία τῶν χρωμάτων τὴν ὀμορφιὰ τῆς Φύσης, ἡ δὲ ἀναφορὰ στὰ ζῶα νὰ ἐκφράζει τὴν γνωριμία, τὴν διάκρισι τους καὶ τὴν πηγὴ τῆς επιβίωσής του.
ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ
1. Αικατερίνη Χαϊδή Νάκα, Εποχικότητα και κατοίκηση στην Παλαιολιθική Εποχή, Αθήνα 2018
2. Ανδρέας Ι. Ντάρλας, Αναζητώντας την ταυτότητα και τη σπουδαιότητα του σπηλαίου Πετραλώνων για την ελληνική και ευρωπαϊκή Προϊστορία, ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ, Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης 22-24 Νοεμβρίου 2012
3. Αντιγόνη Παπαδέα, Νέα δεδομένα για την παρουσία των Νεάντερταλ στη Βορειοδυτική Ἑλλάδα και τα Νησιά του Ιονίου, ΠΡΑΚΤΙΚΑ: ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ I, Α΄ ΔΙΕΘΝΕΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ, (Ηγουμενίτσα, 8-11 Δεκεμβρίου 2016), Επιμέλεια: Ιωάννης Π. Χουλιαράς, Γεωργία Θ. Πλιάκου, Ιωάννινα 2019
4. ΑΝΤΩΝΗ ΚΑΝΕΛΛΗ, Η ΣΠΗΛΙΑ ΚΑΙ 0 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΩΝ ΠΕΤΡΑΛΩΝΩΝ, ΑΝΑΤΥΠΟ. Άπό τό περιοδικό του Ελληνικού Ορειβατικού Συνδέσμου ΤΟ ΒΟΥΝΟ (Άρ. 238 - 239, σελ. 97 - 106) —1964
5. Απόστολος Σπ. Παπαδημητρίου, Η βραχοσκεπή στο Ασπροχάλικο. Επισημάνσεις για τις σχέσεις αρχαιολογίας και περιβάλλοντος, Περίοδος Β’, Έτος 26ο , Τεύχ. 45-46, 2009
6. Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων, https://efaioa.gr
7. Γεωργία Κουρτέση-Φιλιππάκη, ΤΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ, Αρχαιολογία και Τέχνες, τεύχ. 68
8. Γεωργία Κουρτέση-Φιλιππάκη, Η ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ, Αρχαιολογία και Τέχνες, τεύχ. 61
9. Γ. Παπαδάτος, ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ, ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ, ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΒΑΛΑΣ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΟΥ, ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ
10. Δήμητρα Παπαγιάννη, Εν αρχή ήν ο Χρόνος, Αρχαιολογία και Τέχνες, τευχ.68
11. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΤΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ-ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΑΝΩ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ-ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ALTAMIRA ΚΑΙ CHAUVET, ΑΘΗΝΑ 2012
12. ΕΥΓΕΝΙΑ ΑΔΑΜ, ΚΟΚΚΙΝΟΠΗΛΟΣ, Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΘΕΣΗΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ, ΛΑΚΚΑ ΣΟΥΛΙΟΥ ΙΙ, ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΕΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ, ΘΕΣΠΡΩΤΙΚΟ, 28-29 ΙΟΥΛΙΟΥ 2012
13. ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ, https://efaioa.gr/
14. ΘΑΝΑΣΗ I. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, Δ. Φ 'Η εποχή τοϋ λίθου στήν ’Ήπειρο.
15. Θωμάς Παππάς, ΟΙ ΛΙΘΙΝΕΣ ΠΡΩΤΕΣ ΥΛΕΣ ΣΤΗ ΛΕΚΑΝΗ ΤΟΥ ΜΕΣΟΥ ΚΑΛΑΜΑ ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ, ΜΙΑ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ, Αθήνα 2016
16. ΚΛΑΓΚΟΥ ΦΩΤΕΝΗ, «ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΟΙ ΚΥΝΗΓΟΙ-ΤΡΟΦΟΣΥΛΛΕΚΤΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ», www.academia.edu
17. ΜΑΡΙΑ Δ. ΓΚΙΩΝΗ Το παλαιοπεριβάλλον των σπηλαίων της Ελλάδος από την Παλαιολιθική μέχρι το τέλος της Νεολιθικής Εποχής, ΑΘΗΝΑ 2005
18. Α. Μέττος, Αν. Κουτσουβέλη, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ-ΠΑΓΕΤΩΔΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΠΑΓΕΤΩΔΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΙΑΣ ΣΤΑΘΜΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟΓΕΝΕΣ, Αρχαιολογία και Τέχνες, 58-10
19. Νένα Γαλανίδου - Στέφανος Λιγκοβανλής - Χριστίνα Παπούλια, Η παλαιολιθική κατοίκηση της Θεσπρωτίας Νέες μαρτυρίες σε συγκριτική θεώρηση, ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ I, Επιμέλεια: Ιωάννης Π. Χουλιαράς Γεωργία Θ. Πλιάκου, ΠΡΑΚΤΙΚΑ A' Αρχαιολογικού και Ιστορικού συνεδρίου για τη Θεσπρωτία Ιωάννινα 2019
20. Νίνα Κυπαρίσση-Αποστολίκα, Θέματα Αρχαιολογίας [τ. 4. 3] Σεπτέμβριος / Δεκέμβριος/ 2002
21. Ντούσκα Ούρεμ- Κώτσου, Παλαιολιθική και Μεσολιθική εποχή στην Ελλάδα, Προϊστορικές , Προϊστορικές Κοινωνίες , durem@hist.auth.gr
22. Ορέστης Αποστολίκας, Η προϊστορική εκμετάλλευση του οροπεδίου της λίμνης Πλαστήρα, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 2013
23. ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ 1ος ΤΟΜΟΣ Α΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ- Γ’ ΛΥΚΕΙΟΥ,ΟΕΔΒ, ΑΘΗΝΑ
24. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΛΙΤΣΙΟΣ, ΤΑ ΛΙΘΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΥΝΟΛΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΥΠΑΙΘΡΙΕΣ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΟΙΛΑΔΑΣ ΤΟΥ ΑΞΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΛΕΚΑΝΗΣ ΤΟΥ ΛΑΓΚΑΔΑ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012
25. Παναγιώτης Οικονομόπουλος Οι προϊστορικές λιθοτεχνίες και η κατοίκηση στο υψίπεδο της Ντούλκας, Μέσος Καλαμάς, Θεσπρωτία, Αθήνα 2021
26. Παπούλια, Χ., 2018. Νέα δεδομένα για την παρουσία των Νεάντερταλ στη Βορειοδυτική Ελλάδα και τα νησιά του Ιονίου, ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ, Ιωάννινα, 10-13 Δεκεμβρίου 2014
27. ΠΡΑΚΤΙΚΑ: ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ I, Α΄ ΔΙΕΘΝΕΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΘΕΣΠΡΩΤΙΑ, (Ηγουμενίτσα, 8-11 Δεκεμβρίου 2016), Επιμέλεια: Ιωάννης Π. Χουλιαράς, Γεωργία Θ. Πλιάκου, Ιωάννινα 2019
28. ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΛΙΓΚΟΒΑΝΛΗΣ, ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΤΑ ΤΗ ΜΕΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΩΤΕΡΗ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ. ΟΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΤΩΝ ΛΙΘΟΤΕΧΝΙΩΝ ΛΑΞΕΥΜΕΝΟΥ ΛΙΘΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΚΑΡΒΟΥΝΑΡΙ, ΤΗ ΜΟΛΟΝΔΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟΧΩΡΙ 7 Ρέθυμνο 2014
29. Τριανταφυλλόπουλος Ματθαίος-Χρήστος, Η ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ , Αθήνα 2018
30. Τσιρογιάννης Αθανάσιος, Οι επιφανειακές έρευνες στην Ήπειρο και η συνεισφορά τους στα Παλαιολιθικά δεδομένα της Βορειοδυτικής Ηπειρωτικής Ελλάδας, Ιωάννινα 2019
31. Χελιώτη Μαρία, Η ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΛΙΘΟΤΕΧΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΝΑΛΙ ΘΕΣΠΡΩΤΙΑΣ, Αθήνα 2018
32. ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΑΠΟΥΛΙΑ, ΝΕΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΝΕΑΝΤΕΡΤΑΛ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ, ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΟΔΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ, Ιωάννινα, 10-13 Δεκεμβρίου 2014
33. www.slideshare.net/PeterTzagarakis, Εποχή του Λίθου - Παλαιολιθική (α. κατοίκηση)
34. https://www.ime.gr/chronos/01/gr/pl/housing/index.html, Η ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΕΛΛΑΔΙΚΟ ΧΩΡΟ
35. www.ime.gr/chronos/, Παλαιολιθική οικονομία στην Eλλάδα
Κατασκευή ιστοσελίδας Ι. Μότσης.