Της Άννας Βασιάδη*

Αν και κλείνουμε115χρόνια από τον θάνατό του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη ποτέ άλλοτε δεν ήταν πιο επιβεβλημένη ή επίκαιρη η ανάγνωση του έργου του. Εκκινώντας παράδοξα,δια στόματος Γιώργου Σεφέρη, ας μεταφερθούμε σε εκείνη τη σκηνή, του θανάτου του· διαβάζουμε στο Ημερολόγιο, ΜέρεςΑ’

Σκιάθος 1930, σπίτι του Παπαδιαμάντη.

Η γριά αδελφή του έκλαιγε καθώς μάς μιλούσε για αυτόν. Λιγνή, ψηλή, μελαχρινή, βυζαντινή ράτσα. Το σπιτάκι καθαρό κι ασπρισμένο. Μια μεγαλωμένη φωτογραφία του Παπαδιαμάντη κρεμασμένη στον τοίχο στην κάμαρα όπου πέθανε. Από το παράθυρο, στο μικρό σκιαθίτικο τζάμι ένα στρώμα κατάχαμα σκεπασμένο μ’ ένα κιλίμι. Εκεί πάνω ξεψύχησε αφού ζήτησε να τον σηκώσουν και να τον καθίσουν κοντά στη φωτιά. Το μόνο βιβλίο του που είδα πάνω στο μικρό τραπέζι, μία φθηνή αγγλική έκδοση OMNIBUS του Σαίξπηρ.

Ο Παπαδιαμαντής την ύστατη στιγμή του ζήτησε να τον σηκώσουν και να τον πάνε δίπλα στη φωτιά. Είχε επίσης κοντά του ένα βιβλίο όπως μας αναφέρει ο Σεφέρης, του Άγγλου τραγικού. Δεν γίνεται παρά να ιδωθούν αυτά τα δύο στοιχεία ως σύμβολα, ως κώδικες, ως τα βασικά συστατικά της ύπαρξης του Παπαδιαμάντη: φως και τραγικός λόγος. Αρχικά το «φως» και η φωτιά κουβαλούν πολλούς και σημαντικότατους εννοιολογικούς συμβολισμούς. Κατά τον Ηράκλειτο ο κόσμος μεταβάλλεται ασταμάτητα όπως μια αιώνια φωτιά. Μόνο η φωτιά μέσω της αέναης μεταβολής και της διαρκούς κίνησης μπορεί να εξασφαλίσει την αναγέννηση. Κι έπειτα, το αληθινό φως είναι εκείνο που μόνο οι πνευματικοί άνθρωποι μπορούν να μας χαρίσουν και δύναται να μας φωτίζει εις αεί. Ο «λόγος» από την άλλη μεριά, όχι μόνο ως εκφορά λέξεων που συνθέτουν τον γραπτό και προφορικό λέγειν αλλά με την έννοια της λογικής. Τραγικός όμως διότι ο Παπαδιαμάντης ακροβατεί ανάμεσα στο λογικό και στο ά-λογο (σε εκείνο που δεν λέγεται) αλλά και στο παράλογο, σε εκείνο που οριακά ξεφεύγει από το συνηθισμένο, στο φαντασιακό κι όμως άκρως ανθρώπινο. Ο Παπαδιαμάντης φαίνεται πως είχε μια εξαιρετική ικανότητα που όλο και πιο σπάνια συναντάμε: να διαβάζει την ανθρώπινη ψυχή. Να αφουγκράζεται όλες τις παράτολμες πτυχές του νου, να συναισθάνεται, να ερευνά, να καταλαβαίνει, να ξεγυμνώνει την ανθρώπινη σκέψη. Η ψυχαναλυτική ματιά του βλέπει πίσω από το φαινομενικό, υπερβαίνει του συμβατικού,ούτως ώστε να ανυψώσει τον αναγνώστη. Ο παπαδιαμαντικός αναγνώστης, εκείνος που θα επιμείνει, θα εμβαθύνει και τελικά θα μαγευτεί, έχει ήδη κερδίσει κάτι που δεν συναντάς εύκολα στα κείμενα, πάρα μόνο στον Όμηρο ή στους μεγάλους ποιητές: τραγικούς ήρωες. Σκιαγραφεί αριστοτεχνικά, ως άριστος ψυχαναλυτής απλούς καθημερινούς χαρακτήρες, εστιάζοντας σε εκείνες τις πτυχές που δεν πιάνει το μάτι. Θαρρείς με ενδοσκοπικό φακό, καταφέρνει να αποτυπώσει όλα τα παθήματα της ανθρώπινης ύπαρξης και τις ψυχικές ταλαντώσεις του νου. Αντιλαμβάνεται την όρεξη, τη διάθεση, το πέρα και πάνω από το οριακό της ανθρώπινηςδραστηριότητας. Σήμερα που ο άνθρωπος στερείται της εμβάθυνσης αλλά εγκλωβίζεται στην εικόνα, που έχει χάσει την αναζήτηση του ιδανικού αλλά αρκείται στην υπηρεσία του πρακτικού έχει ίσως ανάγκη μιας σπάνιας ησυχίας. Την ηρεμία που φέρνει η επίγνωση πως όλοι μας υποφέρουμε.

Ο Παπαδιαμάντης όμως δεν μένει στις «αισθητικές επιφάνειες», προχωρεί στο βάθος, στην αναζήτηση της πνευματικής ακεραίωσης του ανθρώπου. Ασχολείται με τον έρωτα πολύ πιο πάνω από το επιφανειακό, υπηρετώντας την πλατωνική ερμηνεία του. Οι περιγραφές του είναι αποκαλυπτικές. Όχι όμως όπως θα φαντάζονταν κάποιος εξαντλώντας εικόνες κλινοπάλης, αλλά απεναντίας αποτυπώνοντας την ένταση και το βάθος ενός παθιασμένου ανθρώπου. Προσδιορίζει τον έρωτα ως διαρκή δια-πάλη, αναζητεί το αδύνατο, διευρύνει τα όρια του μαρτυρίου και τέλος επανα-νοηματοδοτεί τον έρωτα, ως τη συναισθηματική έκρηξη που συμβαίνει εντός μας:

«Η Νοσταλγός» (απόσπασμα)

Ο νέος, ως γείτων, είχε πληροφορηθή τα συμβαίνοντα, και την ηγάπησε κρυφά. Η χάρις του λιγυρού αναστήματός της δεν εξηλείφετο από την άνευ μέσης περιβολήν την οποίαν εφόρει. Και τα κατσαρά, τα οποία εκόσμουν το ηδυπαθές μέτωπόν της, ήσαν φυσικά και όχι επίπλαστα. Η λάμψις των βαθέων και μαύρων οφθαλμών της έκαιεν αμαυρά, υπό τας καμαρωτάςοφρύς, και τα πορφυρά χείλη της ερρόδιζον επί της ωχράς και διαυγούς χροιάς των παρειών της, αίτινεςεβάπτοντο μ' ελαφρόν ερύθημα εις τον παραμικρόνκόπον ή εις την ελαχίστηνσυγκίνησιν. Αλλά το λεπτόν και ήρεμον πυρ των οφθαλμών της έκαιε την καρδίαν του νέου.

Ο Παπαδιαμάντης εγγράφει τον έρωτα ως άπιαστο ιδεώδες, ως μαρτύριο σωμάτων και πνευμάτων που δεν ολοκληρώνεται στον απτό κόσμο.

Προχωρώντας όμως τον συλλογισμό ένα βήμα παρακάτω, ο έρωτας δεν είναι το μόνο πάθος του ανθρώπου. Ο Παπαδιαμάντηςεισχωρεί στο δράμα της ανθρώπινης ψυχής σ όλες της τις εκφάνσεις. Υμνεί τη θρησκευτική λατρεία, προβάλει τη μελαγχολία και τη νοσταλγία, περιγράφει το βάσανο της φτώχειας και της ανέχειας, εντοπίζει και καταγράφει την κοινωνική δομή. Ο παπαδιαμαντικός ήρωας είναι ο ένας απλός άνθρωπος αλλά πολύπλοκος συνάμα. Πριν καλά-καλά μας συστήσει ο ευρωπαϊκός μοντερνισμός τη ροή συνείδησης και τη ψυχαναλυτική γραφή, ο Παπαδιαμάντης πρωτοποριακά αποτυπώνει τον δαιδαλώδη ανθρώπινο ψυχισμό. Αυτό που κάνει με λίγα λόγια είναι πως σκιαγραφεί χαρακτήρες που φαινομενικά δεν έχουν τίποτα άξιο λόγου και τους αποκωδικοποιεί,τους συμβολοποιεί ούτως ώστε να αποθεώσει την ανθρώπινη ύπαρξη.

Όλα τα παραπάνω όμως δεν μπορούσε να τα κάνει ένας απλός διηγηματογράφος. ΟΠαπαδιαμάντης είναι πνευματικό κεφάλαιο. Ο ποιητής Νίκος Καρούζος, υποστήριξε για εκείνον πως «προσπάθησε να υπάρξει, όχι να γράψει», ενώ ο Άγγελος Σικελιανός χαρακτήρισε την πολύ-επίπεδη και πολύ-τυπη γραφή του ως «κτήμα ες αεί». Και είναι αλήθεια ότι ο Παπαδιαμάντης φαίνεται να είχε τον απόλυτο έλεγχο της γλώσσας και είχε διαμορφώσει ένα ύφος εντελώς προσωπικό.

Πέρα όμως από την εξαιρετικότητα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, του ποιητή, του δημιουργού, του πνευματικού ανθρώπου που κατάφερε, αν και εσωστρεφής και δυστυχής ο ίδιος, να ψηλώσει τα ελληνικά γράμματα και να κάνει τον αναγνώστη μύστη ενός πολυσήμαντου βίου, οφείλουμε να αναφερθούμε και στο ζήτημα της γλώσσας του.

Η παπαδιαμαντική γλώσσα, εντελώς προσωπική και ιδιότυπη, χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως δύσκολη. Και πράγματι σήμερα, όπου οι Έλληνες ολοένα και χάνουν την επαφή τους με το γλωσσικό τους ιδίωμα, δυσκολεύονται να διαβάσουν την άλλοτε ομιλούμενη λαϊκή, την εμπλουτισμένη με σκιαθίτικους ιδιωματισμούς γλώσσα του του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Η γλώσσα όμως είναι ζωντανός οργανισμός. Πάλλεται και διαμορφώνεται ανάλογα με την εποχή της. Είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη χρονικότητά της. Είναι λαϊκό δημιούργημα, εξελίσσεται φυσικά και αβίαστα Γι’ αυτό και διαβάζοντας τα κείμενά του δεν απολαμβάνουμε μόνο τη διήγηση αλλά παράλληλα αντιλαμβανόμαστε το ύφος της εποχής, τα ήθη και τα έθιμα. Η γλώσσα κουβαλά όλη τη ζωή, τον πολιτισμό και τις συνήθειες της ανθρώπινης δραστηριότητας. Και επί προκειμένω, η γλώσσα τουΠαπαδιαμάντη άλλοτε λυρική, κι άλλοτε σκληρή, κάποτε αποκαλυπτική και σταράτη στέκεται στην ουσία των πραγμάτων κι όχι στην επιφάνεια. Ακόμα και μια γρήγορη ανάγνωση θα σταθεί στις πλούσιες περιγραφές και στα αρκετά επίθετα που κοσμούν τα γραπτά του. Απεναντίας όμως, ο Παπαδιαμάντης δεν χρησιμοποιεί τη γλώσσα ως μέσο· ο στόχος είναι η ίδια η γλώσσα. Η κάθε λέξη είναι όχημα, η κάθε λέξη είναι κρίκος, μουσικό όργανο. Θαρρείς και έπλαθε ο ίδιος τη γλώσσα με τον δικό του τρόπο. Παρατηρείται δηλαδή στο έργο του συνολικά μια επιδέξια πρωτοτυπία διότι ήταν ελεύθερος από συμβάσεις. Είχε το θάρρος και τον έλεγχο της γλώσσας, η οποία ήταν κράμα λιτότητας και πλούτου, πειθαρχίας και ελευθερίας.

Ο Οδυσσέας Ελύτης είχε σημειώσει:«Η ποιητική νοημοσύνη του Παπαδιαμάντη διατρέχει τις σελίδες του, συνεγείρει και μαγνητίζει τις λέξεις, τις υποχρεώνει να συναντηθούν σε μια φράση, όπως ο αέρας τα λουλούδια σ’ έναν αγρό. Παράξενη ελευθερία».

Καταλήγοντας, ύστερα από την περιγραφή του Γιώργου Σεφέρη και τα λόγια του Οδυσσέα Ελύτη, θα μπορούσαμε να συγκαταλέξουμε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη ανάμεσα στους μεγάλους ποιητές της χώρας μας, υπό την έννοια του πνευματικού δημιουργού σαφώς, απλά το έργο του «τυχαίνει να είναι γραμμένο σε πρόζα, ή πεζογραφικό ποιητικής υφής», όπως σημειώνει για τον Παπαδιαμάντη η κ.Φαρινού-Μαλαματάρη, καθηγήτρια της Νεοελληνικής Φιλολογίας. Αλλά και ο Κωστής Παλαμάς τον χαρακτήριζε ως «ποιητή με τον πεζό λόγο». Τέλος, αντί επιλόγου, αρκεί να κρατήσουμε τον χαρακτηρισμό του Κωνσταντίνου Καβάφηγια τον σπουδαίο των ελληνικών γραμμάτων, ο οποίος τον είχε αποκαλέσει ως «η κορυφή των κορυφών».

* Η Άννα Βασιάδη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1978. Σπούδασε Αγγλική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Ρουμάνικη γλώσσα και λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Βουκουρεστίου. Κατέχει μεταπτυχιακό τίτλο στη Δημιουργική Γραφή από το ΕΑΠ και το Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας και είναι Υποψήφιος Διδάκτορας στο ΕΚΠΑ, στο τμήμα Νεοελληνικής Γλώσσας. Ασχολείται με την ποίηση και τη λογοτεχνική μετάφραση.

Έχει εκδώσει μέχρι τώρα τρεις ποιητικές συλλογές (τα Τριάντα Τρία Αντι-κείμενα το 2020, το Κρύο Γάλα το 2023 και τους Μικρούς Πολέμους το 2025 από τις εκδόσεις συρτάρι) και έχει μεταφράσει Τα Κύματα της Virginia Woolf (εκδόσεις συρτάρι, 2022). Ποιήματα, μεταφράσεις, δοκίμια και άρθρα της έχουν δημοσιευθεί σε έντυπα και ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά.

Είναι σύζυγος του Παναγιώτη Καρρά, Πολιτικού Μηχανικού με καταγωγή από το Ζωτικό Ιωαννίνων και μαζί με τους τρεις γιούς τους διαμένουν στην Αθήνα. Καθώς και η ίδια, από τη μεριά του πατέρα, κατάγεται από την Ήπειρο, τιμούν και επισκέπτονται τον τόπο γέννησης των γονέων τους πολύ συχνά.