του Γιάννη Μότση

Δίκη

Η Δίκη ήταν κόρη του Δία και της Τιτανίδας Θέμιδος. Ανήκε στη δεύτερη γενιά των Ωρών, των θεοτήτων που ρύθμιζαν την τάξη στη φύση και την κοινωνία, μαζί με τις αδελφές της: Ευνομία και Ειρήνη. Ενώ η μητέρα της, η Θέμις, αντιπροσώπευε τη θεϊκή δικαιοσύνη και τον φυσικό νόμο, η Δίκη επικεντρωνόταν στη δικαιοσύνη των ανθρώπων και την τήρηση των νόμων και των εθίμων.

Ηταν η «πάρεδρος» του Δία και όταν ένας δικαστής παραβίαζε το δίκαιο, η Δίκη ανέβαινε στον Όλυμπο για να αναφέρει την αδικία στον πατέρα της, ζητώντας την τιμωρία των ενόχων. Συχνά συνδεόταν με τις Ερινύες, καθώς τιμωρούσε σκληρά κάθε παράβαση του ηθικού νόμου. Στην τέχνη και την ποίηση (π.χ. στον Αισχύλο), εμφανίζεται να διαπερνά την καρδιά των αδίκων με ένα σπαθί. Απεικονιζόταν συνήθως ως νέα γυναίκα που κρατά μια ζυγαριά (σύμβολο ισορροπίας και αντικειμενικότητας)..

Λέγεται ότι κατά τη Χρυσή Εποχή η Δίκη ζούσε ανάμεσα στους ανθρώπους. Όταν όμως το ανθρώπινο γένος έγινε άδικο και πλεονεκτικό, η θεά εγκατέλειψε τη γη και ανέβηκε στον ουρανό, όπου σχημάτισε τον αστερισμό της Παρθένου (ή του Ζυγού). Στη ρωμαϊκή μυθολογία, η Δίκη ταυτίστηκε με τη θεά Justitia (Ιουστιτία), από την οποία προέρχεται η σύγχρονη εικονογραφία της Δικαιοσύνης με το δέσιμο στα μάτια. 

Η Δίκη και η Νέμεσις αποτελούν δύο διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές εκφράσεις της τάξης στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Ενώ η Δίκη εστιάζει στην εφαρμογή του νόμου, η Νέμεσις επικεντρώνεται στην αποκατάσταση της ισορροπίας μέσω της τιμωρίας των υπαιτίων της ανισορροπίας, αυτών δηλ. που δεν εφάρμοσαν δίκαια ή εφάρμοσαν προσχηματικά τον νόμο. 

Η Δίκη εκπροσωπεί την ανθρώπινη δικαιοσύνη, τους νόμους των πόλεων και τις δίκαιες αποφάσεις των δικαστών. Η Νέμεσις είναι η θεά της «θείας δίκης» και της εκδίκησης, που παρεμβαίνει όταν κάποιος διαπράττει Ύβρη. Η Δίκη επιδιώκει την επικράτηση του σωστού και της αλήθειας στις ανθρώπινες σχέσεις. Η Νέμεσις επιδιώκει την αποκατάσταση της  ισορροπίας, αν αυτή διαταραχθεί από δικαστές ή πολιτες, για να επαναφέρει το μέτρο.

Η Δίκη είναι κόρη του Δία και της Θέμιδος (δευτερογενής θεότητα). Η Νέμεσις θεωρείται συχνά κόρη της Νύχτας (πρωταρχική δύναμη), γεγονός που την καθιστά πιο σκοτεινή και αναπόδραστη. 

Η Δίκη στην Αρχαία Τραγωδία

Στα έργα των μεγάλων τραγικών, η Δίκη δεν είναι απλώς μια ιδέα, αλλά μια ενεργή, συχνά τρομακτική δύναμη:

Στον Αισχύλο (Ορέστεια): η Δίκη εμφανίζεται ως αμείλικτη εκδικήτρια. Στις Χοηφόρους, περιγράφεται να κρατά ένα σπαθί που διαπερνά την καρδιά των αδίκων. Στις Ευμενίδες, η έννοια της Δίκης μεταμορφώνεται από την αυτοδικία (Ερινύες) στη θεσμοθετημένη δικαιοσύνη του Αρείου Πάγου.

Στον Σοφοκλή (Οιδίπους επί Κολωνώ): αναφέρεται ως «πάρεδρος» (σύμβουλος) του Δία, υπογραμμίζοντας ότι η δικαιοσύνη είναι αχώριστη από τη θεϊκή εξουσία.

Στον Ευριπίδη: η Δίκη χρησιμοποιείται συχνά ως ηθικό επιχείρημα των ηρώων που ζητούν δικαίωση, ενώ συχνά συνδέεται με τη μεταβολή της τύχης. Ο Ευριπίδης τονίζει ότι η Δίκη μπορεί να καθυστερεί, αλλά τελικά φτάνει πάντα τον ένοχο. 

Συμβολική Απεικόνιση: Στην αρχαία τέχνη (όπως στη λάρνακα του Κυψέλου), η Δίκη απεικονιζόταν ως μια όμορφη γυναίκα που στραγγαλίζει ή χτυπά με ραβδί την Αδικία, η οποία παριστανόταν ως μια άσχημη, γεμάτη τατουάζ γυναίκα. 

Ευνομία

  Στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και πολιτική σκέψη, η Ευνομία (από το εὖ + νόμος) υπερβαίνει την απλή έννοια της «καλής νομοθεσίας». Αντιπροσωπεύει μια κατάσταση κοινωνικής και ηθικής αρμονίας, όπου οι νόμοι είναι δίκαιοι και οι πολίτες πειθαρχούν οικειοθελώς σε αυτούς. 

Ο Σόλων ο Αθηναίος: στην περίφημη ελεγεία του «Ευνομίη», την θέτει ως το αντίδοτο της Ύβρεως και της Δυσνομίας. Για τον Σόλωνα, η ευνομία δεν επιβάλλεται μόνο από το κράτος, αλλά είναι η εσωτερική τάξη που «ισιώνει τις στραβές δίκες» και φέρνει την ειρήνη στην πόλη.

Ο Πλάτων: Στους Ορισμούς, ορίζει την ευνομία ως την «υπακοή στους σπουδαίους νόμους». Στο έργο του Νόμοι, υποστηρίζει ότι η ευνομία επιτυγχάνεται όταν οι νόμοι στοχεύουν στην καλλιέργεια της αρετής των πολιτών και όχι απλώς στην τιμωρία.

Ο Αριστοτέλης: Στα Πολιτικά, διευκρινίζει ότι η ευνομία αποτελείται από δύο σκέλη: την ύπαρξη ορθών νόμων και την πιστή τήρησή τους από τον λαό. Χωρίς την υπακοή των πολιτών, ακόμη και οι καλύτεροι νόμοι δεν αρκούν για την ευδαιμονία της πόλης.

Οι Πυθαγόρειοι και Προσωκρατικοί: συνέδεσαν την ευνομία με την κοσμική τάξη. Θεωρούσαν ότι η αρμονία στην πόλη (ευνομία) είναι αντικατοπτρισμός της αρμονίας του σύμπαντος. Στην πυθαγόρεια φιλοσοφία, η  Ευνομία δεν είναι απλώς ένας πολιτικός όρος, αλλά μια θεμελιώδης προέκταση της κοσμικής αρμονίας στην ανθρώπινη κοινωνία. Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι το σύμπαν (Κόσμος) διέπεται από μαθηματικές αναλογίες και τάξη, και η Ευνομία αποτελεί την αντανάκλαση αυτής της τάξης στην πόλη. 

Βασικοί πυλώνες της ευνομίας κατά τους Πυθαγόρειους:

1. Η κοινωνική τάξη (ευνομία) βασίζεται στην αναλογική ισότητα. Όπως στη μουσική οι αριθμητικές αναλογίες δημιουργούν αρμονία, έτσι και στην κοινωνία η δίκαιη κατανομή καθηκόντων και τιμών βάσει της αξίας του καθενός εξασφαλίζει την ευνομία. Στην αριθμητική αναλογία, η διαφορά μεταξύ των όρων είναι σταθερή (π.χ. 2, 4, 6). Αντιστοιχεί στην απόλυτη, «αριθμητική» ισότητα, όπου όλοι λαμβάνουν το ίδιο, ανεξάρτητα από την αξία ή την προσφορά τους. Συχνά συνδεόταν με τη δικαιοσύνη ως αντιπεπονθός(ανταπόδοση), δηλαδή «οφθαλμόν αντί οφθαλμού», όπου η τιμωρία είναι ακριβώς ίση με το αδίκημα.  
2. Η δομή της πόλης-κράτους πρέπει να μιμείται τη δομή του σύμπαντος. Η ευνομία επιτυγχάνεται όταν οι ανθρώπινοι νόμοι υποτάσσονται στο μέτροκαι τις αναλογίεςπου ορίζει η συμπαντική δικαιοσύνη.
3. Η ευνομία συνδέεται άρρηκτα με τον πυθαγόρειο βίο. Η αυτοπειθαρχία, η ηθική καθαρότητα και η εκπαίδευση από την παιδική ηλικία θεωρούνταν απαραίτητες για να εσωτερικεύσει ο πολίτης τον σεβασμό προς τον νόμο.
4. Οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν την Αναρχίαως το μεγαλύτερο κακό, καθώς διασπά την ενότητα της πόλης. Η ευνομία είναι η χρυσή τομή που διατηρεί τη σταθερότητα και εμποδίζει την εκτροπή προς την αυθαιρεσία.
5. Αυτή η πυθαγόρεια αντίληψη για την «δικαιοσύνη ως αρμονία» επηρέασε βαθιά τον Πλάτωνα στη διαμόρφωση της δικής του ιδεώδους πολιτείας. 

Συνοπτικά, για τους Πυθαγόρειους, η ευνομία είναι η κοινωνική μουσική· είναι η κατάσταση όπου όλα τα μέρη της κοινωνίας «συντονίζονται» αρμονικά σύμφωνα με τον θείο νόμο. 

Η Ιδιομορφία της Σπαρτιατικής Ευνομίας

Η Σπάρτη φημιζόταν για τη σταθερότητα των νόμων της, οι οποίοι παρέμειναν σχεδόν αναλλοίωτοι για αιώνες, σε αντίθεση με τις συνεχείς αλλαγές στην Αθήνα. Η Ευνομία συνδέθηκε με την έννοια των «Ομοίων», όπου όλοι οι Σπαρτιάτες πολίτες έπρεπε να ζουν με τον ίδιο λιτό και πειθαρχημένο τρόπο, αποφεύγοντας τον πλούτο που προκαλεί διχόνοια. 

Η Ευνομία της Σπάρτης αποτέλεσε το πρότυπο της «εύτακτης πολιτείας» για πολλούς αρχαίους φιλοσόφους, όπως ο Πλάτων και ο Ξενοφών. 

Η σύγκριση ανάμεσα στη Σπαρτιατική και τη Σολώνεια Ευνομία αποκαλύπτει δύο διαφορετικούς δρόμους προς την κοινωνική σταθερότητα: η μία βασίστηκε στην πειθαρχία και η άλλη στην ισορροπία.

1. Σπαρτιατική Ευνομία (Λυκούργος)

• Πηγή: Θεϊκή αποκάλυψη από το Μαντείο των Δελφών.
• Χαρακτήρας: Στρατιωτικός και ολοκληρωτικός. Η ευνομία επιβάλλεται μέσω της ομοιομορφίας(οι «Όμοιοι» στον πλούτο).
• Στόχος: Η δημιουργία ενός αήττητου στρατού και η αποφυγή κάθε αλλαγής. Οι νόμοι θεωρούνταν ιεροί και αμετάβλητοι.
• Κοινωνική Δομή: Αυστηρή ιεραρχία (Είλωτες, Περίοικοι, Σπαρτιάτες). Η ατομική ελευθερία θυσιάζεται πλήρως στο όνομα της συλλογικής ευνομίας.

2. Σολώνεια Ευνομία (Αθήνα)

• Πηγή: Ανθρώπινη λογική και πολιτικός συμβιβασμός (594 π.Χ.).
• Χαρακτήρας: Πολιτικός και οικονομικός. Ο Σόλων εισάγει τη σεισάχθεια(διαγραφή χρεών) για να σταματήσει τον εμφύλιο σπαραγμό.
• Στόχος: Η μεσότητα. Η ευνομία για τον Σόλωνα είναι η κατάσταση όπου ούτε οι πλούσιοι αυθαιρετούν, ούτε οι φτωχοί αδικούνται.
• Κοινωνική Δομή: Διαίρεση των πολιτών βάσει εισοδήματος (τιμοκρατία), επιτρέποντας την κοινωνική κινητικότητα, αλλά και ανισότητα.

Συμπέρασμα: Η Σπαρτιατική Ευνομία δημιούργησε μια πόλη που άντεξε αιώνες χωρίς επαναστάσεις, ενώ η Σολώνεια Ευνομία έθεσε τις βάσεις για την πνευματική και πολιτική έκρηξη της κλασικής Αθήνας.

Στα Πολιτικά του, ο Αριστοτέλης προβαίνει σε μια διεισδυτική κριτική των δύο αυτών συστημάτων, αξιολογώντας την αποτελεσματικότητά τους στη δημιουργία μιας ενάρετης και σταθερής πόλης.

1. Κριτική στη Σπαρτιατική Ευνομία (Λυκούργος)

Παρά τον αρχικό του θαυμασμό για τη σταθερότητα της Σπάρτης, ο Αριστοτέλης επισημαίνει σοβαρά δομικά ελαττώματα:

• Κατακρίνει το γεγονός ότι η σπαρτιατική νομοθεσία επικεντρώνεται αποκλειστικά στην πολεμική αρετή. Υποστηρίζει ότι οι Σπαρτιάτες γνώριζαν πώς να επιβιώνουν στον πόλεμο, αλλά όχι πώς να διαχειρίζονται την ειρήνη και τον ελεύθερο χρόνο τους (σχολή).
• Θεωρεί την ελευθερία και την οικονομική δύναμη των Σπαρτιατισσών ως αιτία παρακμής, καθώς οι γυναίκες κατείχαν μεγάλο μέρος της γης, οδηγώντας σε ανισορροπία στην ιδιοκτησία.
• Χαρακτηρίζει τον τρόπο εκλογής των Εφόρων και της Γερουσίας ως «παιδαριώδη», καθώς βασιζόταν στην ένταση των κραυγών (διά βοής) και όχι στην ουσιαστική κρίση. 

2. Κριτική στη Σολώνεια Ευνομία (Αθήνα)

Ο Αριστοτέλης αντιμετωπίζει τον Σόλωνα με μεγαλύτερο σεβασμό, θεωρώντας τον έναν «μέσο» και συνετό νομοθέτη, αλλά προειδοποιεί για τις ακρότητες που προκάλεσε η εξέλιξη του συστήματός του:

• Αν και ο Σόλων έδωσε στον λαό το δικαίωμα συμμετοχής στα δικαστήρια ως αναγκαία εγγύηση ελευθερίας, ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι αυτό οδήγησε σταδιακά στη δημαγωγία. Καθώς τα δικαστήρια έγιναν παντοδύναμα, ο λαός άρχισε να κυβερνά ως "τύραννος" πάνω από τους νόμους.
• Επαινεί τον Σόλωνα γιατί προσπάθησε να εξισορροπήσει τα στοιχεία της ολιγαρχίας και της δημοκρατίας, δημιουργώντας μια πρώιμη μορφή «πολιτείας»(του ορθού μεικτού πολιτεύματος). 

Η έννοια της Ανομίας (Το αντίθετο της Ευνομίας)

Η Ανομία στην αρχαιότητα δεν σήμαινε μόνο την παρανομία, αλλά μια κατάσταση ηθικής και πολιτικής αποσύνθεσης:

• Η ανομία συνδέεται με την Ύβρη. Στην Αντιγόνητου Σοφοκλή, η σύγκρουση προκύπτει από την ανομία του Κρέοντα (που παραβιάζει τους θείους νόμους) έναντι της ανομίας της Αντιγόνης (που παραβιάζει τους νόμους της πόλης).
• Για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, η ανομία είναι η χειρότερη κατάσταση μιας πόλης, όπου οι επιθυμίες και τα πάθη των ατόμων υπερισχύουν του Λόγου. Θεωρούσαν ότι η ανομία οδηγεί αναπόφευκτα στην Τυραννία.
• Ο όρος υιοθετήθηκε τον 19ο αιώνα από τον κοινωνιολόγο Emile Durkheimγια να περιγράψει την κατάρρευση των κοινωνικών κανόνων στις σύγχρονες βιομηχανικές κοινωνίες. 

Η μελέτη της Ευνομίας μας διδάσκει ότι η ποιότητα των νόμων είναι εξίσου σημαντική με την προθυμία των πολιτών να τους τηρούν.

Η έννοια της Ανομίας, παρόλο που γεννήθηκε στην αρχαία γραμματεία ως το αντίθετο της Ευνομίας, αναβίωσε θεαματικά στη σύγχρονη κοινωνιολογία για να περιγράψει την κρίση των αξιών στις βιομηχανικές κοινωνίες.

Ο «πατέρας» της σύγχρονης κοινωνιολογικής χρήσης του όρου είναι ο Émile Durkheim, ενώ αργότερα ο Robert Merton επέκτεινε τη θεωρία του.

1. Émile Durkheim: Η Ανομία ως Κατάρρευση Κανόνων

Στο έργο του Η Αυτοκτονία (1897), ο Durkheim όρισε την ανομία ως μια κατάσταση έλλειψης ρυθμιστικών κανόνων.

• Όταν μια κοινωνία αλλάζει πολύ γρήγορα (π.χ. οικονομική κρίση ή απότομη ανάπτυξη), οι παλιοί κανόνες δεν ισχύουν πια και οι νέοι δεν έχουν ακόμη εδραιωθεί.
• Οι επιθυμίες των ανθρώπων γίνονται απεριόριστες και χαώδεις, οδηγώντας σε αισθήματα απογοήτευσης, άγχους και κοινωνικής αποσύνδεσης.
• Η έλλειψη ορίων στην κοινωνία οδηγεί σε αύξηση των αυτοκτονιών, καθώς το άτομο νιώθει χαμένο χωρίς ένα σταθερό ηθικό πλαίσιο.

2. Robert Merton: Η Ανομία ως Απόκλιση

Στη δεκαετία του 1930, ο Merton προσάρμοσε την ανομία στην αμερικανική κοινωνία, εστιάζοντας στην ένταση μεταξύ στόχων και μέσων.

• Η κοινωνία θέτει ως στόχο την οικονομική επιτυχία, αλλά δεν δίνει σε όλους τα νόμιμα μέσα (εκπαίδευση, ευκαιρίες) για να την πετύχουν.
• Όταν υπάρχει χάσμα μεταξύ του τιθέλουμε και του πώςμπορούμε να το αποκτήσουμε, προκύπτει η ανομία. Αυτό οδηγεί σε:

1. Χρήση παράνομων μέσων (π.χ. έγκλημα) για την επίτευξη του στόχου
2. Εγκατάλειψη στόχων και μέσων (π.χ. εξαρτήσεις).
3. Προσπάθεια αντικατάστασης του συστήματος (π.χ. επαναστάσεις).

3. Σύγχρονες Εφαρμογές

Σήμερα, η κοινωνιολογία χρησιμοποιεί την ανομία για να αναλύσει:

• Την έλλειψη κανόνων δεοντολογίας στο διαδίκτυο (cyber-bullying, fake news).
• Την αίσθηση απώλειας της τοπικής ταυτότητας και των παραδοσιακών αξιών.
• Η ξαφνική απώλεια εισοδήματος διαρρηγνύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς.

Συμπέρασμα: Ενώ για τους αρχαίους η ανομία ήταν η ανυπακοή στον νόμο, για τη σύγχρονη κοινωνιολογία είναι η αδυναμία του νόμου και της κοινωνίας να προσφέρουν νόημα και προσανατολισμό στο άτομο.