(Τιμητική ἀφιέρωσι στήν τραγουδίστρια τῆς Νίκης τοῦ 1940, Σοφία Βέμπο)

 «τεθνάμεναι γὰρ καλὸν ἐνὶπρομάχοισι πεσόντα/

ἄνδρ᾽ ἀγαθὸν περὶ ᾗ πατρίδι μαρνάμενον·»: (ΤΥΡΤΑΙΟΣ, Απόσπασμα 10, 1-14 West)[1]

  «Ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε,
ἐλευθεροῦτεπατρίδ᾽, ἐλευθεροῦτε δὲ
παῖδας, γυναίκας, θεῶν τε πατρῴων ἕδη,
θήκας τε προγόνων· νῦν ὑπὲρ πάντων ἀγών». (στίχ: 385-432, «Πέρσες» του Αισχύλου)[2]

 Δημητρίου Μίχα, φιλολόγου

Ὁ εμπνευσμένος ποιητής καί ἡγέτης 

Ὑπάρχουν στιγμές στήν ἱστορία κατά τίς ὁποῖες τά ὅπλα, ὅσο ἀναγκαῖα κι' ἄν εἶναι, δέν ἀρκοῦν. Ἤδη ἀπό τήν Ἑλληνιστική ἱστορία – ὅταν ἡ Ρώμη κατακτοῦσε τίς Ἑλληνικές πόλεις - ἔχει καταδειχθῆ ὅτι ἀκόμη καί ὅταν ἕνας λαός διαθέτει πολεμιστές, καί κατέχει μέσα καί ἐφόδια γιά ἕναν ἀπελευθερωτικό Ἀγῶνα, συνεχίζει νά ὑποφέρει ἀπό τήν τυραννία, ἐπειδή παραμένει ἀδρανής καί ἐπειδή ἔχει χάσει τήν πίστι στόν ἑαυτό του[3]. Ἡ ὑποδούλωσι, ἄλλωστε, δέν ἀρχίζει πάντοτε μέ τήν κατάκτησι τῶν ἐδαφῶν· συχνά ἀρχίζει πολύ νωρίτερα, μέ τά σημάδια τῆς πνευματικῆς χεωκοπίας καί χειρότερα τῆς συνείδησης. Ὅταν ἕνας λαός πάψει νά πιστεύει στήν ἀξία του, ὅταν λησμονήσει τήν ἱστορία του καί ἀποδεχθῆ ὡς ἀναπόφευκτη τήν παρακμή του, τότε ἡ ἐξωτερική δουλεία ἔχει ἤδη βρῆ πρόσφορο ἔδαφος.  

Σέ τέτοιες κρίσιμες ἱστορικές καμπές ἐμφανίζεται ἡ μορφή τοῦ πνευματικοῦ ἀνθρώπου πού γίνεται ἡγέτης στά μετόπισθεν[4]. Δέν εἶναι κατ’ ἀνάγκην στρατηγός οὔτε πολιτικός ἄρχοντας. Ἡ δύναμι του δέν βρίσκεται πρωτίστως στήν ἐξουσία, ἀλλά στόν λόγο, στό παράδειγμα καί στήν ἱκανότητα νά ἀφυπνίζει τίς συνειδήσεις. Ἐκεῖ ὅπου οἱ πολλοί βλέπουν μόνο ἀγωνία, φόβο, αὐτός ἀνακαλύπτει δυνατότητα. Ἐκεῖ ὅπου κυριαρχεῖ ἡ παραίτησι, αὐτός διακρίνει ἀκόμη ἕναν λόγο ἐλπίδας.

Ἴσως γι’ αὐτό ἡ ἱστορία τῶν μεγάλων ἐθνικῶν καί πολιτισμικῶν ἀναγεννήσεων συνδέεται πάντοτε μέ πρόσωπα πού ὑπῆρξαν πρωτίστως φορεῖς νοήματος. Ὁ ἀρχαῖος ποιητής Τυρταῖος[5] δέν διοικοῦσε στρατούς. Μέ τίς ἐλεγεῖες του ὅμως κατόρθωσε νά ἐμφυσήσει στούς Σπαρτιᾶτες τό αἴσθημα τῆς τιμῆς καί τοῦ καθήκοντος. Ἐνίσχυσε τό ἠθικό τους, ὑπενθυμίζοντας τους ὅτι ἡ ντροπή τῆς ἐγκατάλειψης τῆς πατρίδας εἶναι χειρότερη ἀπό τόν θάνατο. Ἡ ποίησί του δέν ὑπῆρξε ἁπλή λογοτεχνία, ἀλλά πολιτική παιδεία καί ἠθική ἀγωγή. Μετέβαλε τόν φόβο τοῦ θανάτου σέ ἐπιθυμία ὑπεράσπισης τῆς κοινότητας. Ἔδειξε ὅτι ἡ ἀνθρώπινη ζωή ἀποκτᾶ βαθύτερο νόημα ὅταν συνδέεται μέ κάτι πού ὑπερβαίνει τό ἄτομο.

Παρόμοιο ρόλο διαδραμάτισε καί ὁ Σόλων στήν Ἀθήνα. Ἡ δική του ἐπανάστασι δέν ἦταν στρατιωτική ἀλλά ἠθική καί πολιτειακή. Ἀντιλήφθηκε ὅτι ἡ διάλυσι μιᾶς κοινωνίας ἀρχίζει, ὅταν οἱ πολῖτες χάνουν τήν αἴσθησι τοῦ κοινοῦ ἀγαθοῦ. Ὡς συνειδητοποιημένος πολίτης - προσποιούμενος τόν τρελό - μέ τήν περίφημη ἐλεγεία του Σαλαμίς,, ἀφύπνισε τήν ἡττοπάθεια καί τόν πατριωτισμό τῶν Ἀθηναίων, ὅταν εἶχαν παραιτηθῆ ἀπό την διεκδίκησι τῆς Σαλαμίνας, ἀποδεικνύοντας πώς τό ἡττοπαθές φρόνημα προηγεῖται τῆς ἐδαφικῆς ἀπώλειας. Ἐπίσης ὡς σοφός νομοθέτης, μέ τούς νόμους καί τόν λόγο του προσπάθησε νά ἀποκαταστήσει τήν κοινωνική ἰσορροπία καί νά ἐπαναφέρει τό αἴσθημα τῆς συλλογικῆς εὐθύνης. Ὁ ἀληθινός ἡγέτης δέν ἀφυπνίζει μόνο ἐναντίον ἑνός ἐξωτερικοῦ ἐχθροῦ· ἀφυπνίζει καί ἐναντίον τῶν ἐσωτερικῶν παθών πού ὁδηγοῦν μιά κοινωνία στήν παρακμή.

Ἐδῶ παρεμβάλλεται καί ἡ μεγάλη φωνή τοῦ Αἰσχύλου. Στούς «Πέρσες», ἔργο πού ἀντλεῖ τήν δύναμί του ἀπό τήν ζῶσα ἀκόμη μνήμη τῶν Μηδικῶν Πολέμων, ὁ ποιητής θέτει στό στόμα τῶν Ἑλλήνων τό περίφημο πολεμικό πρόσταγμα: «Ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε…». Οἱ στίχοι αὐτοί ὑπερβαίνουν τήν στρατιωτική προτροπή καί μεταβάλλονται σέ διακήρυξι συλλογικῆς αὐτοσυνειδησίας. Ἡ ἐλευθερία συνδέεται μέ τήν πατρίδα, τήν οἰκογένεια, τήν πίστι καί τήν μνήμη τῶν προγόνων. Ὁ Αἰσχύλος ὑπενθυμίζει ὅτι οἱ λαοί δέν ἀγωνίζονται μόνο γιά τήν ἐπιβίωσι τους, ἀλλά καί γιά τήν διάσωσι ἐκείνων τῶν ἀξιῶν πού συγκροτοῦν τήν ἱστορική καί πολιτισμική τους ταυτότητα. Ἔτσι, ἡ ποίησι ἀναδεικνύεται γιά μία ἀκόμη φορά σέ δύναμι παιδευτική καί ἐμψυχωτική, ἱκανή νά μετατρέψει τήν μνήμη σέ χρέος καί τό χρέος σέ πρᾶξι.

Στόν περίφημο δέ, «Ἐπιτάφιο» λόγο τοῦ Περικλῆ συναντοῦμε ἴσως τήν πληρέστερη ἔκφρασι αὐτῆς τῆς πνευματικῆς λειτουργίας τῆς ἡγεσίας. Ὁ Περικλῆς δέν περιορίζεται νά ἐγκωμιάσει τούς νεκρούς τοῦ πολέμου. Ἐπιχειρεῖ νά ἑρμηνεύσει τό νόημα τῆς πόλης γιά τήν ὁποία θυσιάστηκαν. Προβάλλει τήν ἐλευθερία, τήν δημοκρατική συμμετοχή, τόν σεβασμό τῶν νόμων, τήν ἀξιοπρέπεια τοῦ πολίτη. Οὐσιαστικά ὑπενθυμίζει στούς Ἀθηναίους ὅτι ἡ ἄμυνα τῆς πατρίδας δέν εἶναι ἁπλῶς ὑπεράσπισι ἐδάφους, ἀλλά πρόμαχος ἑνός τρόπου ζωῆς. Ὁ λόγος του δέν ἀποσκοπεῖ μόνο στήν συγκίνησι, ἀποσκοπεῖ κυρίως στήν διαμόρφωσι πολιτικῆς συνείδησης τοῦ ἰδανικοῦ πολίτου πού ἀγαπᾶ τήν πατρίδα του.

Τό ἴδιο μοτίβο ἐπανεμφανίζεται αἰῶνες ἀργότερα σέ διαφορετικά ἱστορικά περιβάλλοντα, ὁ Ἀλέξανδρος Υψηλάντης, μέ τήν προκήρυξι «Μάχου ὑπέρ Πίστεως καί Πατρίδος», δέν ἀπευθύνεται στήν στρατιωτική ἰσχύ τῶν Ἑλλήνων, (πού ἦταν ἐξ’ ἄλλου ἰσχνή), ἀλλά στό ἀπό παράδοσι ἀνδρεῖο φρόνημα τοῦ Ἕλληνα. Ἐπιδιώκει νά ἀναστήσει τήν ἱστορική τους αὐτοσυνειδησία. Ὑπενθυμίζει τήν κοινή καταγωγή, τήν ὀρθόδοξη πίστι, τήν παράδοσι καί τήν ἀξία τῆς ἐλευθερίας. Ὁ ἀγῶνας ἀρχίζει πρῶτα ὡς πνευματική ἀπόφασι καί κατόπιν ὡς στρατιωτική πράξι.

Ἀνάλογη εἶναι καί ἡ προγενέστερη περίπτωσι τῆς Ζαν ντ’ Αρκ.[6] Ἡ νεαρή Γαλλίδα δέν διέθετε ἰδιαίτερη στρατιωτική ἐκπαίδευσι οὔτε πολιτική ἰσχύ, ἦταν ἐξ' ἄλλου δέκα ἐννέα ἐτών. Διέθετε ὅμως κάτι πού συχνά ἀποδεικνύεται ἰσχυρότερο: τήν πεποίθησι ὅτι ἡ ἱστορία δέν ἔχει ἀκόμη τελειώσει. Μέσα σέ μιά περίοδο ἐθνικῆς ἀπογοήτευσης κατόρθωσε νά ἀναζωπυρώσει τήν ἐλπίδα. Καί ἡ ἐλπίδα ἀποτελεῖ συχνά τήν πρώτη μορφή ἀντίστασης.

Ἡ «Τραγουδίστρια τῆς Νίκης»Σοφίας Βέμπο

Εἶναι, ἐπίσης, δεδομένο ὅτι συχνά καί ἡ τέχνη ἀναλαμβάνει νά ἐκφράσει ἐκεῖνα τά συναισθήματα πού ἀδυνατεῖ νά διατυπώσει ὁ δημόσιος λόγος. Ἡ ποίησι, ἡ μουσική καί τό τραγούδι λειτουργοῦν ὡς φορεῖς συλλογικῆς μνήμης καί ψυχικῆς ἀντοχῆς, ἰδίως σέ περιόδους πολέμου καί ἐθνικῆς δοκιμασίας.

Χαρακτηριστική εἶναι ἡ περίπτωσι τῆς Σοφίας Βέμποκατά τόν ἑλληνοϊταλικό πόλεμο τοῦ 1940. Τά τραγούδια της δέν ὑπῆρξαν ἁπλῶς ψυχαγωγικά ἀκούσματα οὔτε περιορίστηκαν σέ μιά ἐπιφανειακή πατριωτική ρητορεία. Μέσα ἀπό τό χιοῦμορ, τήν σάτιρα, τήν αἰσιοδοξία καί τήν συγκινησιακή τους φόρτισι, καλλιέργησαν τήν πεποίθησι ὅτι ὁ ἀγῶνας διέθετε ἠθικό περιεχόμενο καί μποροῦσε νά ὁδηγήσει στήν νίκη. Τό τραγούδι «Παιδιά τῆς Ἑλλάδος παιδιά»[7] δέν λειτούργησε ἁπλῶς ὡς δημοφιλές ἆσμα τῆς ἐποχῆς. Ἔγινε φορέας συλλογικῆς αὐτοπεποίθησης καί ἐθνικῆς ἀντοχῆς. Ἡ φωνή τῆς Βέμπο ταξίδευε ἀπό τά θέατρα τῆς Ἀθήνας ἕως τά χιονισμένα βουνά τῆς Ἠπείρου, μεταφέροντας στούς στρατιῶτες τό αἴσθημα: ὅτι ὁλόκληρο τό ἔθνος συμμετεῖχε στόν ἀγῶνα τους.

Ἡ «Τραγουδίστρια τῆς Νίκης» δέν ἔπιασε ὅπλο στό μέτωπο, ἀλλά μέ τήν φωνή της κατέκτησε καί θωράκισε τήν συνείδησι τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ, κάνοντας τά «Παιδιά τῆς Ἑλλάδος» νά νοιώθουν ἀνίκητα ἠθικά, ἀπαντώντας στήν ὑλική ἰσχύ τοῦ φασισμοῦ μέ τήν ἀσάλευτη πίστι στήν λευτεριά. Ὅπως ἄλλοτε ἡ ἐλεγεία τοῦ Τυρταίου, ἔτσι καί τό τραγούδι τῆς Βέμπο κατέδειξε ὅτι ἡ τέχνη μπορεῖ νά λειτουργήσει ὡς δύναμι ἱστορικῆς κινητοποίησης, νά ἐνισχύσει τό ἠθικό ἑνός λαοῦ καί νά μετατρέψει τό συναίσθημα σέ συλλογική πράξι. Ἡ φωνή της ἔγινε σύμβολο ἀντίστασης καί ἐλπίδας τόσο γιά τούς στρατιῶτες στό μέτωπο ὅσο καί γιά τόν ἄμαχο πληθυσμό στά μετόπισθεν. Μέ τόν τρόπο αὐτό ἡ Βέμπο ἀναδείχθηκε σέ ἰδιότυπη πνευματική ἐμψυχώτρια τοῦ ἔθνους, ἀποδεικνύοντας ὅτι ὁ πολιτισμός δέν ἀποτελεῖ πολυτέλεια τῶν εἰρηνικῶν ἐποχῶν ἀλλά δύναμι ἱστορικῆς ἀντοχῆς.

Ἡ περίπτωσι αὐτή ὑπενθυμίζει ὅτι οἱ λαοί δέν κινητοποιοῦνται μόνο ἀπό ἐπιχειρήματα καί ἰδεολογίες. Κινοῦνται ἐπίσης ἀπό σύμβολα, εἰκόνες, ἀφηγήσεις καί τραγούδια. Ὅπως ὁ Τυρταῖος μετέτρεψε τήν ποίησι σέ ὄργανο πολιτικῆς καί ἠθικῆς διαπαιδαγώγησης, ἔτσι καί ἡ Σοφία Βέμπο κατέδειξε ὅτι τό τραγούδι μπορεῖ νά λειτουργήσει ὡς φορέας συλλογικοῦ θάρρους, ἑνότητας καί ἐθνικῆς αὐτοπεποίθησης.

Ὁ πνευματικός ἄνθρωπος δέν ὁμιλεῖ πάντοτε ἀπό βήματος. Ἄλλοτε μιλᾶ μέ στίχους, ἄλλοτε μέ μουσική, ἄλλοτε μέ τό προσωπικό του παράδειγμα. Ἐκεῖνο πού παραμένει κοινό εἶναι ἡ ἱκανότητα του νά μεταμορφώνει τό αἴσθημα ἑνός λαοῦ σέ ἱστορική πράξι.

Ἡ Σοφία Βέμπο εἶναι μιά τέτοια περίπτωσι. Ἀναδείχθηκε ὡς ἡ ἀπόλυτη «Τραγουδίστρια τῆς Νίκης» καί ἡ φωνή τῆς ἐθνικῆς ἀνάτασης κατά τόν Ἑλληνοϊταλικό Πόλεμο, μετατρέποντας τήν τέχνη της σέ ἰσχυρό ὅπλο ψυχολογικῆς ὑποστήριξης γιά τό μαχόμενο ἔθνος. Μέ τά αἰχμηρά σατιρικά καί πατριωτικά ἐμβατήρια, χάλκωσε τό ἠθικό τῶν στρατιωτῶν στό μέτωπο τῆς Βορείου Ἠπείρου καί κράτησε ἄσβεστη τήν ἐλπίδα στά μετόπισθεν. Ἡ παρουσία της δέν ἦταν ἁπλῶς καλλιτεχνική, ἀλλά βαθιά βιωματική: τραγουδοῦσε ἀδιάκοπα γιά τούς τραυματίες στά νοσοκομεῖα, προσέφερε τίς ἀμοιβές της στόν Ἑλληνικό Στρατό, ἐνῶ ἀργότερα, μέσα ἀπό τήν δράσι της στήν Μέση Ἀνατολή καί τήν Ἀντίστασι, ἐνσάρκωσε τό ἀνυπότακτο πνεῦμα καί τήν ἑνότητα τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ ἀπέναντι στόν κατακτητή, σφραγίζοντας ἀνεξίτηλα τήν συλλογική μνήμη.

Ὁ πνευματικός ἄνθρωπος στίς ἐμπερίστατες ἐποχές

Ἀπό τά παραδείγματα αὐτά προκύπτει ἕνα σημαντικό συμπέρασμα: ὁ ἄνθρωπος καλλιτέχνης ὑψώνεται πολλές φορές σέ πνευματικό ἡγέτη πού δέν πληροφορεῖ, ἀλλά ἐμπνέει. Δέν ἀρκεῖται νά περιγράφει τήν πραγματικότητα, ἀλλά νά τήν ζῆ καί νά τήν ἑρμηνεύει. Δέν ἀναλύει μόνο τά γεγονότα, ἀποκαλύπτει καίτό νόημα τους. Γιά νά ἐπιτύχει αὐτόν τόν σκοπό χρειάζεται πράγματι σύνθεσι πολλῶν χαρισμάτων.

Χρειάζεται γνώσι, ὥστε νά κατανοεῖ τό ἱστορικό πλαίσιο καί νά διακρίνει τίς πραγματικές ἀνάγκες τῆς ἐποχῆς του. Χρειάζεται ρητορική δύναμι, ὥστε νά μεταδίδει τίς ἰδέες του μέ σαφήνεια καί πειθώ. Χρειάζεται ἠθικό κῦρος, διότι οἱ ἄνθρωποι ἀκολουθοῦν εὐκολώτερα ἐκείνον πού ἐνσαρκώνει ὅσα διδάσκει. Καί, τέλος, χρειάζεται ὅραμα, δηλαδή τήν ἱκανότητα νά βλέπει πέρα ἀπό τό παρόν καί νά δείχνει ἕναν δρόμο πρός τό μέλλον.

Χωρίς γνώσι, ὁ λόγος καταλήγει κενή δημαγωγία. Χωρίς ρητορική ἱκανότητα, ἡ ἀλήθεια μένει ἄφωνη. Χωρίς ἠθικό κῦρος, ὁ ἡγέτης χάνει τήν ἀξιοπιστία του. Χωρίς ὅραμα, ἀκόμη καί οἱ πιό δίκαιοι ἀγῶνες ἐξαντλοῦνται σέ πρόσκαιρες ἀντιδράσεις. Ἡ ἱστορία δείχνει ὅτι οἱ μορφές πού ἄφησαν βαθύ ἀποτύπωμα συνδύασαν, σέ διαφορετικό βαθμό, ὅλα αὐτά τά στοιχεῖα.

Ἴσως γι’ αὐτό νά μποροῦμε νά χρησιμοποιήσουμε τόν ὅρο «πνευματικός ἐπαναστάτης» ἀκόμη και για ὀλιγογραμμάτους. Δέν πρόκειται γιά καθιερωμένο ἱστοριογραφικό ὅρο, ἀλλά ἀποδίδει εὔστοχα μιά πραγματικότητα. Πνευματικός ἐπαναστάτης εἶναι ἐκεῖνος πού ἐπιχειρεῖ νά ἀλλάξει πρῶτα τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο οἱ ἄνθρωποι ἀντιλαμβάνονται τόν ἑαυτό τους, τήν κοινωνία τους καί τήν ἱστορία τους. Ἡ δική του ἐπανάστασι προηγεῖται τῶν πολιτικῶν καί στρατιωτικῶν γεγονότων. Συντελεῖται στό ἐπίπεδο τῆς συνείδησης.

Στήν πραγματικότητα, οἱ μεγάλες ἐπαναστάσεις τῆς ἱστορίας ὑπῆρξαν ἀρχικά ἐπαναστάσεις νοήματος. Πρίν ἀλλάξουν οἱ θεσμοί, ἄλλαξαν οἱ ἰδέες. Πρίν κινηθοῦν οἱ στρατοί, ἀφυπνίστηκαν οἱ συνειδήσεις. Πρίν καταρρεύσουν τά καθεστῶτα, κλονίστηκε ἡ πίστι στήν νομιμότητα τους.

Γι’ αὐτό καί ὁ πνευματικός ἡγέτης ἀποτελεῖ συχνά τήν ἀθέατηἀπαρχή τῶν ἱστορικῶν μεταβολῶν. Μπορεῖ νά μή φέρει σπαθί, νά μή διοικεῖ στρατεύματα καί νά μή κατέχει ἀξιώματα. Κι' ὅμως, χωρίς αὐτόν, οἱ μεγάλες συλλογικές ἀναγεννήσεις δύσκολα θά πραγματοποιοῦνταν. Διότι ἐκεῖνος εἶναι πού ὑπενθυμίζει στούς ἀνθρώπους ποιοί εἶναι, τί ἀξίζουν καί γιά ποιόν λόγο ἀξίζει νά ἀγωνισθοῦν.

Καί ἴσως αὐτή νά εἶναι ἡ βαθύτερη ἀποστολή του: νά μετατρέπει ἕναν φοβισμένο πιθανόν λαό σέ κοινότητα μνήμης, ἐλευθερίας καί εὐθύνης. Νά ἀποκαθιστᾶ τήν πίστι ὅτι ἡ ἱστορία δέν εἶναι μόνο κάτι πού ὑφιστάμεθα, ἀλλά καί κάτι πού μποροῦμε νά δημιουργήσουμε. Ἔτσι, ἡ μεγαλύτερη ἐπανάστασι δέν εἶναι πάντοτε ἐκείνη πού καταλύει μιά ἐξουσία, ἀλλά ἐκείνη πού ἀφυπνίζει τόν ἄνθρωπο ἀπό τήν λήθη του ἑαυτοῦ του.

Σημειώσεις

1.         «Εἶναι πράγματι ὑψηλό καί τιμημένο νά βρῆ τόν θάνατο ἕνας γενναῖος πολεμιστής, ἀγωνιζόμενος στήν πρώτη γραμμή γιά τήν ὑπεράσπισι τῆς πατρίδας του.»

2.         «Ἐμπρός, παιδιά τῶν Ἑλλήνων! / Προχωρῆστε· ἐλευθερῶστε τήν πατρίδα, / ἐλευθερῶστε τά παιδιά καί τίς γυναῖκες σας, / τά ἱερά τῶν πατρογονικῶν θεῶν,/ καί τούς τάφους τῶν προγόνων./ Τώρα ὁ ἀγῶνας εἶναι γιά ὅλα αὐτά.»

3.         Ὅταν ἡ Ρώμη π.χ. ἐπεξέτεινε τήν κυριαρχία της στόν ἑλλαδικό χῶρο (μέ ἀποκορύφωμα τήν καταστροφή τῆς Κορίνθου τό 146 π.Χ. ἀπό τόν Λεύκιο Μόμμιο), ἡ ἐξωτερική δουλεία βρῆκε «πρόσφορο ἔδαφος», καθώς ἡ ἐσωτερική καί πνευματική ἀντίστασι εἶχε ἤδη καταρρεύσει πρό πολλοῦ. Οἱ ἑλληνικές πόλεις-κράτη (ὅπως ἡ Ἀθήνα, ἡ Σπάρτη καί οἱ διάφορες συμμαχίες τους) διέθεταν τυπικά στρατιωτική παράδοσι, ἱστορική μνήμη καί κατά τόπους μέσα. Ὡστόσο, ἡ ἑλληνική κοινωνία εἶχε πληγῆ ἀπό βαθιά ἠθική, πολιτική καί πνευματική παρακμή. Ἐσωτερικές διαμάχες, ἠθικός μαρασμός, ἀπώλεια τοῦ ὑψηλοῦ φρονήματος καί ἡ διάλυσι τῆς ἐμπιστοσύνης στίς δικές τους δυνάμεις εἶχαν ὁδηγήσει τούς Ἕλληνες σέ διχασμό. Πολλοί εἶχαν ἀποδεχθῆ τήν παρακμή ὡς μοιραία καί ἀναπόφευκτη.

4. Πνευματικός ἡγέτης: Δέν ἐννοοῦμε πάντα τόν ξεχωριστό ἄνθρωπο τῶν γραμμάτων καί τῶν τεχνῶν, ἀλλά καί τό πρόσωπο ἐκεῖνο τό ὁποῖο, διαθέτοντας διορατικότητα, ἠθικό κῦρος καί βαθιά γνῶσι τῆς ἱστορικῆς ταυτότητας τοῦ λαοῦ του, δέν περιορίζεται στήν διαχείρισι τῆς συγκυρίας, ἀλλά ἀρθρώνει λόγο ἐλευθερίας καί ἐλπίδας, ἐμφυσώντας στούς ἀνθρώπους (καί ὄχι μόνο στούς πολεμιστές) τήν πίστι στίς δυνάμεις τους καί ἀποτρέποντας τήν ἠθική καί πνευματική τους καθίζησι.

5.         Τυρταῖος: Σπαρτιάτης (ἤ κατ’ ἄλλους Ἀθηναῖος) ἐλεγειακός ποιητής τοῦ 7ου αἰῶν. π.Χ., τοῦ ὁποίου τά σωζόμενα ἀποσπάσματα συνδέονται μέ τόν Β΄ Μεσσηνιακό Πόλεμο (διεξήχθη περίπου μεταξύ 685 π.Χ. και 668 π.Χ.). Ἡ ποίησι του ἀναδεικνύει τήν ἀρετή τῆς ἀνδρείας καί τήν ὑπεροχή τοῦ κοινοῦ ἀγαθοῦ ἔναντι τῆς ἀτομικῆς ἐπιβίωσης, ἀσκώντας σημαντική ἐπίδρασι στήν πολιτική καί στρατιωτική ἀγωγή τῶν Σπαρτιατῶν.

6. Ζαν ντ’ Αρκ (Jeanned’Arc, 1412–1431): Γαλλίδα ἐθνική ἡρωίδα καί ἁγία τῆς Ρωμαιοκαθολικῆς Ἐκκλησίας. Κατά τή διάρκεια τοῦ Ἑκατονταετοῦς Πολέμου, ἐπικαλούμενη θεία κλῆσι, συνέβαλε ἀποφασιστικά στήν ἀναζωπύρωσι τοῦ γαλλικοῦ φρονήματος καί στήν ἄρσι τῆς πολιορκίας τῆς Ὀρλεάνης (1429). Συνελήφθη ἀπό τούς Βουργουνδούς, παραδόθηκε στούς Ἄγγλους καί κάηκε ὕστερα ἀπό δίκη παρωδία σέ ἐκκλησιαστικό δικαστήριο μέ ἐπικεφαλῆς τόν ἐπίσκοπο ΠιέρΚωσόν, σύμμαχο τῶν Ἄγγλων. Κάηκε στήν πυρά τό 1431, ὡς διαβολική γυναῖκα καί αἱρετική, ἐπειδή, λόγω τοῦ πολέμου, φοροῦσε ἀνδρικάροῦχα. Ἡ μορφή της συνδέθηκε μέ τήν ἀναγέννησι τοῦ γαλλικοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος καί ἀναδείχθηκε σέ διαχρονικό σύμβολο πνευματικῆς ἡγεσίας καί αὐτοθυσίας. Ἦταν μόλις δέκα ἐννέα ἐτῶν καί ὅμως ἀντιστάθηκε  μέ τήν πίστι της καί τό δίκιο της στόν σκοταδισμό τῆς ἐποχῆς. Τό 1456, ἡ δίκη της … ἀκυρώθηκε (!) καί ἀθωώθηκε ἐπίσημα, ἐνῶ τό 1920 ἁγιοποιήθηκε ἀπό τήν Καθολική Ἐκκλησία καί παραμένει σύμβολο πίστης, θάρρους καί ἐθνικῆς ἀφύπνισης.

7.         «Παιδιά τῆς Ἑλλάδος παιδιά», σέ μουσική τοῦ Μιχάλης Σουγιούλ, στίχους τοῦ Μίμη Τραϊφόρου καί ἑρμηνεία τῆς Σοφία Βέμπο. Τό τραγούδι ταυτίστηκε μέ τό Ἔπος τοῦ 1940 καί ἡ Βέμπο ἔμεινε στήν ἱστορία ὡς «Τραγουδίστρια τῆς Νίκης». www.ethnos.gr/ music/article/ 130547/sofiabempo//www. mixanitouxronou.gr /to-tragoudi-pedia-tis-ellados-pedia

Σύντομο βιογραφικό τῆς Τραγουδίστριας τῆς Νίκης:

Ἡ Σοφία Βέμπο ὑπῆρξε κορυφαία Ἑλληνίδα ἑρμηνεύτρια καί ἠθοποιός, τῆς ὁποίας ἡ φωνή ταυτίστηκε ἀπόλυτα μέ τό ἔπος τοῦ 1940, κερδίζοντας δικαιωματικά τόν τίτλο «Τραγουδίστρια τῆς Νίκης». Τό πραγματικό της ὄνομα ἦταν Σοφία Μπέμπου. Γεννήθηκε στήν Καλλίπολι τῆς Ἀνατολικῆς Θράκης τό 1910. Μετά τήν Μικρασιατική Καταστροφή, ἡ οἰκογένεια της ἐγκαταστάθηκε στόν Βόλο, ὅπου ἡ Σοφία ἐργάστηκε ὡς πωλήτρια, ἐνῶ παράλληλα ἀγαποῦσε τήν μουσική καί ἔπαιζε κιθάρα. Τό 1933 ξεκίνησε τυχαῖα νά τραγουδᾶἐπαγγελματικά σέ μιά ἐπιθεώρησι στήν Θεσσαλονίκη. Ἡ βαθιά, ἰδιαίτερη φωνή της μάγεψε ἀμέσως τό κοινό, ἀνοίγοντας της τόν δρόμο γιά τίς μεγάλες ἀθηναϊκές σκηνές καί τή δισκογραφία. Κατά τήν διάρκεια τοῦ Ἕλληνοϊταλικοῦ Πολέμου, ἡ Βέμποἐμψύχωνε τούς Ἕλληνες στρατιῶτες στό μέτωπο καί τόν λαό στά μετόπισθεν. Μετέτρεπε γνωστές ἐρωτικές μελωδίες σέ πατριωτικά καί σατιρικά τραγούδια, μέ κορυφαῖο τό «Παιδιά, τῆς Ἑλλάδος παιδιά». Ἐπίσης, προσέφερε τό σύνολο τῶν ἐσόδων της ἀπό τίς παραστάσεις στόν Ἑλληνικό Ἐρυθρό Σταυρό. Λόγω τῆς ἀντιστασιακῆς της δράσης, οἱ κατοχικές δυνάμεις τῆς ἀπαγόρευσαν νά τραγουδᾶ. Τό 1942 διέφυγε μεταμφιεσμένη στήν Αἴγυπτο, ὅπου συνέχισε νά δίνει συναυλίες γιά τά ἐκεῖ ἑλληνικά καί συμμαχικά στρατεύματα. Μετά τόν πόλεμο ἵδρυσε τό δικό της θέατρο στήν Ἀθήνα (Θέατρο Βέμπο). Τό 1957 παντρεύτηκε τόν μεγάλο της ἔρωτα καί σταθερό συνεργάτη της, τόν θεατρικό συγγραφέα Μίμη Τραϊφόρο. Ἡ τελευταία της δημόσια ἐμφάνισι μέ ἀντιστασιακό χαρακτῆρα ἦταν τό βράδυ τοῦ Πολυτεχνείου τό 1973, ὅταν ἄνοιξε τό σπίτι της γιά νά κρύψει καί νά προστατεύσει φοιτητές πού καταδίωκε ἡ Χούντα. Ἔφυγε ἀπό τήν ζωή στίς 11 Μαρτίου 1978 ἀπό ἐγκεφαλικό ἐπεισόδιο καί ἡ κηδεία της μετατράπηκε σέ πάνδημο συλλαλητήριο.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

1. Αντώνης Εφραιμίδης, Ο πόλεμος στην Μουσική ή πόλεμος εναντίον της Μουσικής, athensreviewofbooks.com/arxeio/11/01/2023 , Τεύχος 146 – ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ
2. Αντώνης Μποσκοΐτης, Τα επιθεωρησιακά τραγούδια του Έπους του ’40, koutipandoras.gr/

3.     Άντυ Δημοπούλου, Το τραγούδι του '40 , 29 Οκτωβρίου 2011Πηγή: www.musicpaper.gr,

4.     Απόστολος Μακρυδάκης, Αλέξανδρος Παγκαλτζής, Αλέξανδρος Χατζηλιάδης, Το έπος του 40, https://blogs.sch.gr/pdimitriadou/files/2012/12

5.   Γρηγόρης Καρταπάνης: ΡΕΜΠΕΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1940, www. taxydromos .gr , 31 Οκτωβρίου 2013

6.    ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Κ. ΠΑΝΟΜΗΤΡΟΣ, ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΗΓΕΣΙΑΣ ΣΤΟΝ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ, https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/119867427

7.     Έλενα Λαγούδη, Εικόνες του ’40, Πόλεμος και Πατριωτική Έκφραση, www.searchculture.gr /aggregatorportal/thematicCollections/greco

8.   Ελένη Καραμήτσου, Σοφία Βέμπο: Η φωνή που ταυτίστηκε με το έπος του ’40 – 111 χρόνια από τη γέννηση της “τραγουδίστριας της νίκης” www.enikos.gr/society/sofia-vempo

9.     Ευάγγελος Χρυσός, Πνευματικός ηγέτης —πολιτικός ηγέτης, /helios.eie.gr/ helios/ bitstream/ 10442/1755/1/M01.041.03.pdf

10.  ΚΑΙΤΗ ΡΩΜΑΝΟΥ, VI. HMOYΣΙΚΗ ΣTON ΠΟΛΕΜΟ 1940-1949, file:///C:/Users/User/ Downloads /1940 -1949.pdf

11.   Κωνσταντίνου Άγγελος, Ο ρόλος της προσωπικότητας στην άσκηση ηγεσίας, Πειραιάς 2009

12.  Λαθήρας Παύλος, «Ηγεσία και πολιτική σκέψη στην αρχαία Ελλάδα: συγκριτική μελέτη

13.  της πολιτικής και ηγετικής ικανότητας των Θεμιστοκλή και Περικλή», ΡΟΔΟΣ , Μάϊος 2024

14.  ΜΑΜΑΗΣ ΑΝΔΡΕΑΣ, ΣΟΦΙΑ ΒΕΜΠΟ Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ, Εκδ. ΚΕΔΡΟΣ

15.  Μαρια Σπανουδακη, Τραγούδια για το Έπος του ’40 και την Κατοχή, a8inea.com/tragoudia-gia-to-epos-tou-40/26/10/22

16.  Μάριο ς Πλωρίτης, Πνευματικοί άνθρωποι: Όρθιοι ή ορθούμενοι; Εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ, 12-5-82), https://ylikolykeiolala.weebly.com/uploads/1/8/9/2/18926023

17.   Μιχάλης Στούκας, Διάσημοι Έλληνες που έδωσαν τη ζωή τους για την Ελλάδα στον πόλεμο του '40, https://www.protothema.gr/greece/article/1300931

18.  ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Θ. ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΣ, Οι Αρετές του Ηγέτη σύμφωνα με τις Ποιμαντικές Επιστολές του Αποστόλου Παύλου, Πάτρα, Σεπτέμβριος 2020

19.  Στάθης Ασημάκης, Μαρτυρίες για συμβάντα στο έπος του 40, Από το αρχείο του υπαστρατήγουΔρακούληΒασιλαράκου, Αθήνα 2020

20.  ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΠΑΛΙΒΑΝΗΣ, ΗΘΙΚΗ ΗΓΕΣΙΑ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗ. ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΟΥ ΗΓΕΤΗ ΣΕ ΔΙΕΥΘΥΝΤΕΣ/ΤΡΙΕΣ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ. ekedisyconference.weebly.com/uploads/1/3/4/7/13471246

21.  ΣΩΤΗΡΙΑ Α. ΤΡΙΑΝΤΑΡΗ, ΗΓΕΣΙΑ- ΘΕΩΡΙΕΣ ΗΓΕΣΙΑΣ. Από τον αριστοτελικό Ρήτορα στο σύγχρονο Ηγέτη, ΕΚΔ. ΟΙΚΟΣ K. & Μ. ΣΤΑΜΟΥΛΗ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2020

22.  ΜΕΛΙΣΠΗ, ΨΗΦΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ, ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΟΦΙΑ ΒΕΜΠΟ, https://ebooksdl.cti.gr/handle/20.500.14040/30395

23.  https://ebooks.edu.gr/ebooks/v/html/8547/2180/Mousiki_E-Dimotikou_html-empl/index4.htmlH πατρίδα τραγουδάει (28η Oκτωβρίου)

24.  https://www.ethnos.gr/culture/article/180062/ Σοφία Βέμπο: Η «τραγουδίστρια της νίκης» και η άγνωστη ιστορία του «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά», 28.10.2021

25.  https://centauros.gr/moysiki-kai-polemos-i-dynami-toy-ichoy-ston-v-pagkosmio-polemo/Μουσική και Πολέμος: Η Δύναμη του Ήχου στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

26.  Σοφίας Βέμπο: Η «τραγουδίστρια της νίκης» και η άλλη, /www.ethnos.gr/ greece/article/ 180086/sofiabempohtragoydistriathsnikhs