Δημητρίου Μίχα, φιλολόγου

Μὲ ἀφορμὴ τὴν παγκόσμια ἡμέρα κατὰ τοῦ Καρκίνου (4^ἡ Φεβρουαρίου) [1] σκέφτηκα νὰ ἀφηγηθῶ ἕνα ἐμπειρικό γεγονός. Τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 2019 ἐπισκέφθηκα τὸ Νοσοκομεῖο τοῦ Αγ. Σάββα, στὸ ὁποῖο νοσηλευόταν μία ἄμεσος συγγενὴς ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῆς γυναίκας μου, καὶ ἐκεῖ πληροφορηθήκαμε ἀπὸ τὴν κόρη της τὰ χειρότερα: ἦταν στὸ τελευταῖο, ὁριακὸ πλέον στάδιο ζωῆς, ἐξ αἰτίας ἑνὸς καλπάζοντα καρκίνου, ὁ ὁποῖος μάλιστα ἀπὸ τὶς χημειοθεραπεῖες τὴν «ἀλλοίωσε» ὡς πρὸς τὴν ἐμφάνισι τόσο πολὺ, ποὺ δὲν … ἀναγνωριζόταν. Παρὰ ταῦτα τὴν συναντήσαμε σὲ χρόνο πού, ἔστω καὶ μὲ ἐμφανῆ δυσκολία, μποροῦσε ἀκόμη νὰ ἐκφράζει τὰ τυπικὰ: εὐχαριστῶ, τί κάνετε, πὼς εἶναι ὁ τάδε, ἡ τάδε, … ἀλλά…, περισσότερο ἄκουγε ἀμίλητη….

… Κάποια στιγμὴ μὲ ἕνα δάκρυ,πού προσπαθοῦσε νά κρύψει καὶ ἰδιαίτερα ἀγωνιῶδες βλέμμα, μοῦ πιάνει τὸ χέρι καὶ μὲ ρωτᾶ σὰν νὰ περιμένει ἀπὸ μένα τὴν πιὸ λυτρωτικὴ ἀπάντησι. «…Γιατί σὲ μένα αὐτὸ ;… τί ἔχω κάνει νὰ τιμωροῦμαι ἔτσι στὰ 52 μου χρόνια; θὰ γιορτάσω ξανὰ Χριστούγεννα μὲ τὰ παιδιὰ μου καὶ τὰ ἐγγόνια μου (εἶχε δύο), …και μὲ ἀρκετὰ ἄλλα … γιατί; γιατί»;

Πιθανὸν ἡ ἰδιότητα τοῦ καθηγητοῦ καὶ μάλιστα ἐκκλησιαστικοῦ σχολείου ποὺ εἶχα, νὰ τῆς ἔδινε τὴν ἐντύπωσι ὅτι εἶχα καὶ τὴν πνευματικὴ βαρύτητα ἑνὸς παρήγορου- πειστικοῦ λόγου. Στὴν ἀμηχανία μου, ὄντως ψέλλισα κάποια πράγματα, εἰλικρινῆ καὶ αὐθόρμητα βέβαια, τὰ ὁποῖα ὅμως διαισθαντικά ἔνοιωσα πὼς πολὺ λίγο τὴν ἄγγιξαν, γιὰ νὰ μὴν πῶ ὅτι τῆς φάνηκαν καὶ πιθανὸν ἀδιάφορα ἀπὸ τὸ διακριτὸ συνοφρύωμα τῶν χειλιῶν της, ὅπου μὲ ἕναν μὴ λεκτικὸ τρόπο ἔδειξε καὶ τὴν μὴ ἐπιθυμητὴ ἀπάντησι.

Τὴν ἑπομένη, προβληματισμένος συζήτησα μὲ τὴν κόρη μου τὸ συμβάν, ἐπειδὴ τυγχάνει νὰ εἶναι ἐνεργὸς ψυχολόγος, καὶ, χωρὶς ἐνδοιασμὸ εὐγένειας μὲ ἐπέκρινε λέγοντας μου ὅτι: «Μπαμπᾶ, ἔκανες μὲ καλὴ πρόθεσι, συσσωρευμένα σὲ πέντε λεπτά, ὅλα τὰ λάθη ποὺ συνήθως συμβαίνουν σὲ αὐτὲς τὶς περιπτώσεις ἀπὸ φίλους καὶ συγγενεῖς σὲ ἀνθρώπους ποὺ βιώνουν τὸ προθανάτιο κατώφλι». Συγκεκριμένα μοῦ ἀνέφερε ὅτι τὰ σχετικὰ ποὺ τῆς εἶπα: «ἔχε ἐμπιστοσύνη στὴν ἐπιστήμη …», «νὰ μὴν ἀνησυχεῖς καὶ πάντα ἡ ἐλπίδα ἀποζημιώνει …», «σκέψου θετικά…», «μὴν τὸ σκέφτεσαι…, καὶ ὅτι στὸ τέλος- τέλος ὁ Θεὸς στὰ σχέδιά του ἔχει καὶ τὸ θαῦμα του….», εἶναι τὰ «κλισὲ» τὰ ὁποῖα ἀπὸ τὸν μελλοθάνατο ἀσθενῆ προσλαμβάνονται ὡς «τυπικὰ- εὐγενικὰ … καὶ ἀνειλικρινῆ» καὶ λόγια μιᾶς ἄσκοπης αἰσιοδοξίας.

Μοῦ ἐπεσήμανε βέβαια κάποιες συμβουλές· ἐπειδὴ ὅμως ζητοῦσα κάποια «γενικῆς ἀποδοχῆς στάσι» γιὰ τὴν περίπτωσι, πράγμα ποὺ δὲν ἤθελε νὰ ἀναλάβει ὑπεύθυνα γιατὶ δὲν ἔχει εἰδικότητα «Ἀνακουφιστικῆς – Παρηγορητικῆς Φροντίδας», με παρέπεμψε να συμβουλευθώ ανθρώπους τῆς «ΓΑΛΙΛΛΑΙΑΣ» [2] και μου συνέστησε μία ἐξειδικευμένη μὲ σπουδὲς στὴν Ἀγγλία συνάδελφο της. Ἀπὸ τὸν διάλογο ποὺ εἶχα μαζὶ της, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ σχετικὴ βιβλιογραφία, παραθέτω τὰ κάτωθι, μὲ τὴν ἐπισήμανσι φυσικὰ νὰ μὴ ληφθοῦν τοῖς μετρητοῖς ὡς συμβουλές, γιατὶ δὲν ὑπάρχουν καθολικοὶ - ἀντικειμενικοὶ κανόνες «ἠθικῆς» θεώρησης τοῦ … θανάτου, ἀφοῦ ἡ προσωπικότητα τοῦ κάθε ἀσθενοῦς ποὺ βιώνει τὰ «μεθόρια», εἶναι μοναδικὴ καὶ ἀνεπανάληπτη καὶ ἡ ἀντίδρασι ἐνώπιον τῆς νομοτελειακῆς ἐφήμερης ζωῆς μας, παρ’ ὅτι δεδομένης, εἶναι καὶ ἀνάλογη τῆς παιδείας του καὶ τῆς πίστης του. Ὁμολογῶ δέ, πὼς: ἄν, - οὐ μὴ γένοιτο-, ξαναβρεθῶ σὲ ἀντίστοιχη συνάντησι, πάλι ἀμήχανα θὰ αἰσθανθῶ.

Γι’ αὐτὸ ὅταν πλησιάζει τὸ τέλος τῆς ζωῆς κάποιου καὶ ἰδιαίτερα φίλιου- ἀγαπημένου προσώπου, ἡ ἐπικοινωνία μαζὶ του ἀποκτᾶ χαρακτῆρα ἱερῆς πράξης. Δὲν εἶναι μιὰ ἁπλὴ τυπικὴ ἐπικοινωνία καὶ ἀνταλλαγὴ στιγμιαίων πληροφοριῶν, ἀλλὰ μετοχὴ στὴν κοινὴ ἀνθρώπινη μοῖρα— στὴν ἐπίγνωσι τῆς φθαρτότητας καὶ τοῦ νοήματος τῆς ζωῆς, ποὺ πολλὲς φορὲς λαμβάνει μιὰ ἀνεπίγνωστη «μυστηριακὴ ἐσωτερικὴ διάλεξι». Ὁ ἄνθρωπος ποὺ ὑποφέρει δὲν χρειάζεται μόνο ἰατρικὴ θεραπεία. Χρειάζεται μαρτυρία οὐσιαστικῆς παρουσίας, κάποιον ποὺ νὰ σταθῆ δίπλα του χωρὶς φόβο, χωρὶς βιασύνη, χωρὶς ρόλο. Ἡ παρουσία, ἡ σιωπὴ καὶ ὁ λόγος, ὅταν γίνονται μὲ ἀλήθεια, μποροῦν νὰ γαληνέψουν ἀκόμη καὶ τὴν «συνείδησι» ποὺ ἑτοιμάζεται νὰ ἀποχωριστῆ τὸν ἐπίγειο κόσμο.

 Ὁ λόγος μας λοιπόν, ὀφείλει νὰ εἶναι λιτός, εἰλικρινὴς καὶ ἀληθινὸς, εἴτε πρόκειται γιὰ ἀσθενῆ ἐγγράμματο εἴτε ὄχι, εἴτε ἔχει συνείδησι γιὰ τὴν κατάστασι του, εἴτε ἀγνοεῖ τὰ «τέλη» του. Ἐκεῖνες τὶς στιγμές, πρέπει νὰ σεβαστοῦμε τὴν δικὴ του «μόρφωσι», τὴν δικὴ του ξέχωρη πνευματικὴ αὐτονομία. Δὲν χρειάζεται νὰ “παρηγορηθῆ” μὲ κοινοτοπίες, ποὺ εἶχα ἀναφέρει καὶ ἐγὼ ἀδέξια, γιατὶ εἶναι τέτοιες – σύμφωνα μὲ τοὺς εἰδικοὺς – οἱ ὁποῖες δὲν διαβλέπουν τὸ βάθος τῆς ἐμπειρίας καὶ τὴν λειτουργικότητα τῆς ὤσμωσης ἰδεῶν στὴν ψυχὴ του καὶ εἶναι ἑπόμενο συχνὰ νὰ πληγώνουν, ὅσο καλὴ πρόθεσι καὶ ἂν ὑπάρχει ἀπὸ μέρους μας. Εἶναι καλύτερο νὰ προτιμήσουμε λόγια ποὺ δηλώνουν συμμετοχὴ καὶ ἀποδοχὴ: π.χ., «ξέρω πὼς εἶναι δύσκολη ἡ κατάστασι σου, εἶμαι καὶ ἐγὼ ἐδῶ, μαζὶ σου.», «Δὲν εἶσαι μόνος σου τώρα.», «Αὐτὸ ποὺ λὲς μὲ ἀγγίζει.» «Μποροῦμε νὰ σκεφτοῦμε μαζὶ ὃ,τι σὲ ἀπασχολεῖ.», «σ’ ἀγαπῶ πολύ, καὶ σ’ εὐχαριστῶ γιὰ ὅσα εἶσαι.»,….

Ἐκείνη τὴν ὥρα χρειάζεται νὰ συνοδεύουμε τὴν σκέψι του καὶ νὰ ἀποφύγουμε τὰ : «ὅλα θὰ πᾶνε καλά», «γρήγορα θὰ σὲ ἔχουμε κοντὰ μας», ἢ «μὴν τὸ σκέφτεσαι, ἡ θεραπευτικὴ ἀγωγὴ θὰ συντομεύσει τὴν παραμονὴ σου ἐδῶ …», κ.λπ.

Εἶναι καὶ φορὲς ποὺ πρέπει νὰ «μετρήσουμε» καὶ νὰ σεβαστοῦμε τὴν ἀξία τῆς σιωπῆς. Ἡ σιωπὴ δὲν εἶναι ἀμηχανία, εἶναι μορφὴ ἀγάπης, τὴν ὁποία ὁ ψυχίατρος καὶ φιλόσοφος Viktor Frankl [3], στὸ κλασσικό ἔργο του «Man’s Search for Meaning», τὴν περιγράφει μὲ ἐνάργεια ὡς τὸ «ὑπαρξιακὸ ἐκεῖνο κενὸ» ποὺ βιώνει καὶ ὁ πάσχων ἄνθρωπος καὶ δὴ ὡς μιὰ βαθιὰ ἐμπειρία τῆς «ἐσωτερικῆς του κενότητας» στὴν «ἐπιθανάτια κλίνη» του. Τονίζει μάλιστα, ὅτι ἡ θεραπευτικὴ στάσι στόν χρόνο αυτόν, τὸν «ἐναγώνιο», ἢ τῆς «ἐγκατάλειψης… τοῦ ἐνσυνείδητου ζῶντος χρόνου», δὲν εἶναι ἡ παροχὴ ἕτοιμων λύσεων, ἀλλὰ ἡ ἥσυχη παρουσία, ἡ ὁποία μπορεῖ νὰ λειτουργήσει ὡς μιὰ ἀνθεκτικὴ συνοδοιπορία μέσα στὴν «σιωπὴ τοῦ ἄλλου».

Πιθανὸν ἐκεῖνες τὶς ἡμέρες ἢ ὧρες, ἂν ἡ συγκυρία τὸ ἐπιτρέπει, νὰ λειτουργοῦμε ὡς ἡ σιγῶσα ὕπαρξι, ποὺ θὰ δείχνει ὅτι κατανοεῖ, τὸν πόνο, τὸν θυμὸ ἢ τὸν ἀναπόδραστο συμβιβασμὸ του. Καλούμαστε – σύμφωνα μέ τὸν ψυχίατρο Frankl - νὰ εἴμαστε μὲ τὸν ἀσθενῆ μέσα στὸ «κενὸ του», νὰ ἀντέχουμε τὴν ὀδυνηρὴ σιωπὴ του, νὰ συνυπάρχουμε στὸ βάθος τοῦ πόνου χωρὶς νὰ τὸν καλύπτουμε μὲ λόγια μας, ἔτσι ὥστε νὰ ἐπιτρέπουμε στὸ «νόημα» νὰ ἀναδυθῆ μὲ ἐσώψυχη λειτουργία, μυστικὰ [4]. Μᾶς συμβουλεύει νὰ μὴν φοβόμαστε λοιπὸν νὰ μένουμε σιωπηλοί, νὰ κρατοῦμε τὸ χέρι τοῦ ἀσθενοῦς μας, νὰ ἀφήνουμε τὴν ἁφή, τὸ ἄγγιγμα συμπόνιας καὶ τὸ βλέμμα μας νὰ μιλήσουν μὲ τὸν τρόπο τους, καθήμενοι δίπλα του ἤρεμοι.    

Ἡ σιωπὴ τότε, ὄχι μόνο δὲν «ἀπουσιάζει», ἀλλὰ παρουσιάζει ἐκκωφαντικὰ τὸ ἐνδιαφέρον, τὴν συμπόνια, τὴν ἀγάπη καὶ τὴν κοινὴ μας μοῖρα. Εἶναι φορὲς ποὺ πρέπει νὰ ἔχουμε ἔξυπνη τὴν προσοχὴ μας, γιατὶ ἄθελα μας πιθανὸν νὰ φορτίζουμε τὸ δωμάτιο μὲ τὴν δικὴ μας ἀπόγνωσι … καὶ ἀσυναίσθητα μὲ «ψευδεῖς ὑπεραισιοδοξίες» ἢ ἄστοχες ὑπερβολές, ἀντὶ νὰ προκαλοῦμε παρηγοριά, νὰ προξενοῦμε ἐσωστρέφεια καὶ ἀπόγνωσι. π.χ. «Οἱ στιγμὲς ποὺ ζήσαμε μαζὶ θὰ μείνουν γιὰ πάντα μέσα μας…τι θὰ κάνουμε τώρα χωρὶς ἐσένα;» Μὲ ἀφηρημάδα ἴσως, ἐκφραζόμαστε ἐνώπιον του σὰν νὰ εἶχε ἤδη πεθάνει!...

Εἶναι φορὲς , κατὰ τὶς ὁποῖες ὁ ἀσθενὴς μας ἔχει ἀνάγκη νὰ ἐκφράσει τὶς σκέψεις του, τοὺς φόβους ἢ τὶς ἀναμνήσεις του. Ἡ ἐνεργητικὴ ἀκρόασι, χωρὶς διακοπές, χωρὶς ἀνάγκη ἀπαντήσεων, εἶναι μιὰ πρᾶξι σεβασμοῦ τῆς ἐσωτερικῆς του τάξης. Ἂν μιλήσει γιὰ τὸν φόβο ἢ γιὰ τὸν θάνατο, ἂς μὴν τὸν ἀποτρέψουμε· ἂς ποῦμε μόνο: «Σὲ ἀκούω, εἶναι ἀνθρώπινο νὰ τὸ νοιώθεις αὐτὸ …» , «Εἶμαι ἐδῶ μαζὶ σου, δὲν εἶσαι μόνος», «πές μου τί θὰ ἤθελες, τί ἔχεις ἀνάγκη; …», «σ’ ἀγαπᾶμε»,…, κ.λπ. Ἂς φέρουμε στὸ προσκήνιο ἀναμνήσεις, ἀστεῖες ἱστορίες, τόπους ποὺ λάτρεψε, τραγούδια ποὺ ἀγαποῦσε. Ἂς μιλήσουμε ἔντεχνα καὶ γιὰ τὸ ἀντίκτυπο ποὺ εἶχαν στὴν δικὴ μας ζωὴ. Μέσα μάλιστα ἀπὸ τὴν ἀκρόασι του, ἀπὸ συνοδοὶ καὶ ἐπισκέπτες γινόμαστε μαρτυρία τοῦ προσώπου του, ὄχι «καλωσυνάτος θεραπευτής», ἀλλὰ συνοδοιπόρος μιᾶς φυσικῆς διαδρομῆς ἔχοντας στὴν «πίσω» σκέψι μας καὶ τὴν δικὴ μας ζωή. Ἀπαιτεῖται ἐδῶ νὰ φανῆ ἀπό μέρους μας ἕνας τρόπος ψυχικῆς προσαρμογῆς καὶ κατανόησης τῆς περίστασης.

Ἐπιπλέον, πρέπει νά ἔχουμε ὑπ’ ὄψιν ὅτι ὁ ἴδιος ὁ ὄγκος μπορεῖ νά ἔχει προκαλέσει πόνο καί διατροφικά προβλήματα καί προβλήματα ἄγχους μέ τίς στρατηγικές ἀντιμετώπισης τῆς θεραπείας ἤ μέ ἀνυπόφορο πόνο. Ὁ ἀσθενής μπορεῖ ἐπίσης νά ἀντιμετωπίζει φόβο καί συμπτώματα ἔντονης κατάθλιψης, ἤ ἄλλης ψυχολογικῆς πίεσης, πιθανόν καί συμπτώματα στέρησης διαφόρων ἐθισμῶν ἤ μικροαπολαύσεων (νικοτίνης, καφέ, σωματικῆς ἤ πνευματικῆς ἐνασχόλησης)· ἐπίσης, πιθανόν νά τόν ἐνοχλοῦν σκέψεις κοινωνικό-οἰκονομικῶν προβλημάτων πού ἔχει ἀφήσει πίσω του, ἤ σχετικοί προβληματισμοί αποξένωσης με την ἐμφάνισί του (σωματικές ἀλλαγές, κακή γενική ἐμφάνισι, ἀπώλεια μαλλιῶν[5], προπάντων ὅμωςγιά τήν ἀνικανότητα αὐτοεξυπηρέτησης καί τό «ἄβολο» καί «ἀναξιοπρεπές» πού προκύπτει ἀνά περίπτωσι μέτήν ὑποβάθμισι τῆς ποιότητας ζωῆς του, αὐξάνοντας ἔτσι τήν συναισθηματική του φόρτισι καί δυσφορία, αἰσθανόμενος τό πνιγηρό «ἀόρατο καί σιωπηλό» τέλος του[6]. Ὅλα αὐτά πρέπει ὁ συμπάσχων ἐπισκέπτης νά τά συνυπολογίσει σέ τυχόν ἐσωτερικές διεργασίες τοῦ ἀσθενοῦς, γιά νά ἐκφράσει μιά διακριτική συμπεριφορά ἤθους.

Ὁ ρόλος μας πλέον ἀλλάζει. Δὲν εἴμαστε ἐκεῖ γιὰ νὰ πολεμήσουμε τὸν καρκίνο — αὐτὸς  ὁ ἀγῶνας τελείωσε. Εἴμαστε ἐκεῖ γιὰ νὰ ἀγκαλιάσουμε τὸν ἄνθρωπό μας. Ἡ δικὴ μας παρουσία εἶναι ἕνα καταφύγιο, μιὰ διαβεβαίωσι ὅτι ἡ ἀγάπη παραμένει ἀναλλοίωτη, ἀκόμη καὶ ὅταν ὅλα τὰ ἄλλα ἀλλάζουν. Ἂς ἀφήσουμε στὴν ἄκρη τὶς συμβουλές, τὶς ψευδεῖς ἐλπίδες, καὶ τὴν ἀνάγκη νὰ "διορθώσουμε" τὴν ἀναπότρεπτη κατάστασι. Ἂς προσφέρουμε ἁπλῶς τὸ χέρι μας, τὸ αὐτὶ μας, καὶ τὴν σιωπηλὴ μας κατανόησι. Ἡ σιωπὴ μας, γεμάτη ἀγάπη, εἶναι συχνὰ πιὸ δυνατὴ ἀπὸ ὁποιαδήποτε λέξι παρηγοριᾶς.

Ἐξ ἄλλου, εἶναι μέριμνά μας νὰ διαφυλάξουμε καὶ τὴν δικὴ μας ψυχικὴ ἰσορροπία, γιατὶ ἡ «συνάντησι» μὲ τὴν ἀσθένεια καὶ τὸν θάνατο δὲν ἀφήνει κανέναν ἀλώβητο. Χρειαζόμαστε καὶ ἐμεῖς ἐσωτερικὸ χῶρο ἀναπνοῆς, στιγμὲς προσευχῆς, σιωπῆς, διαλογισμοῦ, ἀκόμη καὶ ἁπλῆς ἀποφόρτισης. Δὲν εἶναι ἀδυναμία νὰ συγκινηθοῦμε ἀπὸ στενοχώρια καὶ θλῖψι, εἶναι ἕνα σημάδι συμμετοχῆς, γι’ αὐτὸ καὶ ἡ ἀληθινὴ φροντίδα τοῦ ἄλλου, - ἀγαπημένου ἀσθενοῦς- , περνᾶ μέσα ἀπὸ τὴν ἑτοιμασία καὶ τὴν φροντίδα καὶ τοῦ ἑαυτοῦ μας, ἀρκεῖ βέβαια αὐτὰ νὰ μὴ συμβαίνουν δίπλα του. Ἀπαιτεῖται μιὰ πνευματικὴ ἐπικοινωνία ποὺ συμφιλιώνει καὶ νοηματοδοτεῖ καὶ τὴν δικὴ μας παροδικὴ ζωὴ μὲ τὸν θάνατο.

Στά «τέλη» τῆς διαδρομῆς τῶν ἐπιγείων, πολλοὶ ἀσθενείς ἀναζητοῦν ὄχι ἀπαντήσεις, ἀλλὰ νόημα. Ὁ Dr. IraByock (Ίρα Μπιόκ) Ἀμερικανὸς ἰατρός, εἰδικὸς στὴν παρηγορητικὴ ἰατρικὴ καὶ ὁ ὁποῖος θεωρεῖται ἀπὸ τοὺς πρωτοπόρους τῆς κίνησης hospice (ἄσυλο) καὶ τῆς σύγχρονης φροντίδας ἀσθενῶν στὸ τελικὸ στάδιο), προτείνει πρὸς τὴν κατεύθυνσι αὐτή, τέσσερις φράσεις ποὺ συχνὰ ἀφήνουμε ... γιὰ ἀργότερα, καὶ πάλι γιὰ ἀργότερα, καὶ οἱ ὁποῖες ἐδῶ - κατὰ τὴν γνώμη του - θὰ λειτουργήσουν σὰν πνευματικὸς ἐπίλογος: «Συγχώρεσε με», «Σὲ συγχωρῶ», «Σὲ εὐχαριστῶ», «Σὲ ἀγαπῶ» [7]

Αὐτὲς οἱ λέξεις μποροῦν νὰ εἰπωθοῦν μὲ ἐσωτερικὴ ἁπλότητα καὶ ταπεινότητα, χωρὶς δογματικὸ ὕφος, ὡς πράξεις ἀνθρώπινης συμφιλίωσης. Προπάντων, ἕνας μορφωμένος ἀσθενὴς θὰ ἀντιληφθῆ τὴν βαρύτητα τους ὡς ὁλοκλήρωσι μιᾶς πορείας νοήματος. Εἰδικώτερα στὴν παρηγορητικὴ φροντίδα, ἡ συνοδεία τοῦ ἀνθρώπου ποὺ πλησιάζει τὸ τέλος δὲν ἐξαντλεῖται στὴν ἰατρικὴ ἀνακούφισι τοῦ πόνου, ἐκτείνεται στὴν βαθιὰ ἀνάγκη τοῦ προσώπου νὰ ὁλοκληρώσει τὶς σχέσεις του καὶ νὰ βρῆ μιὰ τελικὴ ἐσωτερικὴ γαλήνη.

Σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο λοιπόν, ὁ Ίρα Μπιόκ προτείνει αὐτὲς τὶς τέσσερις θεμελιώδεις φράσεις, - εἰδικά ἀνάμεσα σέ πολύ οἰκείους πού εἶχαν ψυχρανθῆ οἱ σχέσεις μέ τόν ἀσθενῆ  - ὡς πυρῆνα ἑνὸς λόγου συμφιλίωσης ποὺ μπορεῖ νὰ μετασχηματίσει ὑπαρξιακὰ τόσο τὸν ἀσθενῆ ὅσο καὶ τοὺς οἰκείους του [8].  

Ἡ οὐσία τους δὲν εἶναι μόνο λεκτική, εἶναι πρωτίστως μιὰ στάσι παρουσίας. Λειτουργοῦν δηλ. ὡς δρόμος θεραπευτικῆς ὁλοκλήρωσης, καθὼς ἐπιτρέπουν τὴν ἀπελευθέρωσι ἀπὸ ἐνοχές, πίκρες, ἀνείπωτα συναισθήματα καὶ ἀπομακρύνσεις ποὺ συνοδεύουν πολλές φορές πραγματικά ἢ ἐγωϊστικὰ τὴν ζωὴ μας [9] Ἡ ἔκφρασί τους δὲν ἀπαιτεῖ μεγαλόστομες δηλώσεις, ἀντιθέτως, προϋποθέτει τὴν ἤρεμη, σιωπηλὴ συνύπαρξι μὲ τὸν ἀσθενῆ, ἔτσι ὥστε οἱ λέξεις, ὅταν ἔρθουν, νὰ ἐκφέρονται μὲ ἀλήθεια καὶ ὄχι ἀπὸ φόβο ἢ κοινωνικὴ ὑποχρέωσι.

Στὴν πρᾶξι τῆς ἀνακουφιστικῆς μέριμνας, οἱ τέσσερις αὐτὲς φράσεις λειτουργοῦν ὡς «τελετουργίες ἀναγνώρισης» ποὺ βοηθοῦν τὸ ἄτομο νὰ συμφιλιωθῆ μὲ τὴν δικὴ του ἱστορία καὶ μὲ τοὺς ἀνθρώπους του, κυρίως, ποὺ σημάδεψαν τὴν ζωὴ του. Τὸ «Συγγνώμη» ἀνοίγει τὸν δρόμο γιὰ διαύγεια καὶ λύτρωσι ἀπὸ παλαιές πληγές∙τὸ «Σὲ συγχωρῶ», παρ’ ὅτι στὴν Ἑλληνικὴ νοοτροπία προσκρούει ψυχολογικά στὸ «ἄβολο τοῦ χώρου», ἀλλὰ καὶ στὴν ἀδυναμία πολλῶν νὰ ἐκφράσουν τὸν συναισθηματισμὸ τους, θεωρώντας ὅτι στὶς τελευταῖες ἡμέρες καὶ ὧρες, εἶναι «ἄκαιρος καὶ ἀσεβὴς ὁ χρόνος» γιὰ ἐξομολογητικὴ ἐπικοινωνία, ὅμως κατὰ τὸν δρ. Ίρα Μπιόκ δύναται νὰ λειτουργήσει θετικώτατα - εἰδικὰ σὲ μία «κατὰ μόνας» ἐπικοινωνία ἀγκαλιᾶς-, καὶ τὸ «σὲ συγχωρῶ» νὰ διαλύσει λυτρωτικά τὰ δεσμὰ τῆς ὅποιας «ἐγωϊστικῆς ἀπόστασης», ἢ ἀκόμη καὶ μνησικακίας ἢ ἐχθρότητας ποὺ προϋπῆρχε· καὶ ἔτσι, να προσφέρει στὸ κρεββάτι τοῦ πόνου τὴν ἐλευθερία καὶ στοὺς δύο πόλους τῆς σχέσης, γιὰ ἀγάπη καὶ ἐσωτερικὴ γαλήνη.

Σύμφωνα μὲ τὸν ἀνωτέρω συγγραφέα- ἐπιστήμονα, οἱ γνωμικές, ἀνωτέρω διδακτικὲς φράσεις του, ἔχουν τὴν δύναμι νὰ καθαρίσουν τὴν ψυχὴ καὶ νὰ προσφέρουν γαλήνη καὶ στοὺς δύο. Μὲ κάθε πρᾶξι τρυφερότητας καὶ κάθε λέξι εὐγνωμοσύνης, προσφέρουμε ἕνα δῶρο παρήγορης καὶ «κατευόδιας» εἰρήνης, στὸν ἀσθενοῦντα τοῦ τελικοῦ σταδίου. Τὸ «σ’ εὐχαριστῶ» ἐνεργοποιεῖ τὴν εὐγνωμοσύνη, ἡ ὁποία, σύμφωνα μὲ τὴν παρηγορητικὴ ἐμπειρία, συχνὰ ἁπαλύνει ἀκόμη καὶ τὸν φόβο τοῦ θανάτου. Ἐνῶ τὸ «σ’ ἀγαπῶ» ἐπιτρέπει μιὰ τελικὴ δήλωσι νοήματος, μιὰ ἐπιβεβαίωσι ὅτι ἡ ζωὴ δὲν ἐξαντλήθηκε στὴν φθορὰ ἀλλὰ ἄφησε ἴχνη σχέσης καὶ φωτὸς [8], ἀπαλλάσσοντας εἰδικὰ τὸν ζῶντα ἀπὸ ἐνοχὲς ποὺ θὰ βίωνε στὸν μέλλοντα χρόνο. Πόσες φορὲς δὲν ἀκούσαμε ἀπὸ κάποιον γνωστό μας: «δὲν εἶχα καλὲς σχέσεις μὲ τὸν πατέρα μου, (π.χ.), εἶχα καιρὸ νὰ μιλήσουμε, ἔφυγε ξαφνικὰ χωρὶς νὰ προλάβω νὰ τοῦ πῶ, ὅτι παρὰ ταῦτα τὸν ἀγαποῦσα πολύ…». Ἡ ἀγάπη ποὺ δίνουμε δὲν χάνεται ποτέ. Θὰ εἶναι ἡ κληρονομιὰ ποὺ θὰ κουβαλοῦμε. Ἂς σταθοῦμε δίπλα του μὲ ἀξιοπρέπεια καὶ ἂς τοῦ κρατήσουμε τὸ χέρι μέχρι τὸ τέλος, γεμάτοι ἀπὸ τὴν αἰώνια δύναμι τῆς ἄδολης καὶ πραγματικῆς ἀγάπης μας.

Μέσα σὲ αὐτὴ τὴν ὅλη διαδικασία, ὁ Ίρα Μπιόκ ἐπανέρχεται ξανά, γιὰ νὰ τονίσει μὲ ἔμφασι, ὅτι ἡ διακριτικὴ σιωπὴ μὲ τὸν ἀσθενῆ μας, ποὺ βρίσκεται στὸ τελικὸ στάδιο, δὲν εἶναι ἕνα ἄστοχο ὑπαρξιακὸ κενό, ἀλλὰ ἐνεργός, γονιμοποιὸς παρουσία. Εἶναι ὁ τρόπος ποὺ παραχωρεῖς χῶρο, στὸν ὁποῖο ὡριμάζουν τὰ ἀνείπωτα καὶ ὅπου ἡ ἀνθρώπινη σχέσι βρίσκει τὸ πιὸ αὐθεντικὸ της βάθος μὲ τὸν συνάνθρωπο σου ἐκεῖνες τὶς στιγμές… για να «φύγει» γαλήνια.

 Σημειώσεις

1. Από την ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΩΝ ΠΑΘΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ, διαβάζουμε: «Η Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καρκίνου, που έχει καθιερωθεί στις 4 Φεβρουαρίου, είναι μια διεθνής πρωτοβουλία που ενώνει όλους τους φορείς υπό την ηγεσία της Ένωσης για τον Διεθνή Έλεγχο του Καρκίνου (UICC). Με την αύξηση της παγκόσμιας ευαισθητοποίησης, τη βελτίωση της εκπαίδευσης και την ενεργοποίηση της προσωπικής, συλλογικής και κυβερνητικής δράσης, όλοι μαζί εργαζόμαστε για να επανασχεδιάσουμε έναν κόσμο όπου θα σώζονται εκατομμύρια θάνατοι από καρκίνο που θα μπορούσαν να προληφθούν και η πρόσβαση στη σωτήρια θεραπεία και φροντίδα του καρκίνου θα είναι ισότιμη για όλους - ανεξάρτητα από το ποιος είσαι ή πού ζεις.».  

2.                   H «ΓΑΛΙΛΑΙΑ» είναι μια Πρότυπη Μονάδα Ανακουφιστικής Φροντίδας, η μοναδική στη χώρα μας που προσφέρει δωρεάν ολοκληρωμένες υπηρεσίες Ανακουφιστικής Φροντίδας σε ασθενείς με καρκίνο και ασθενείς με νόσο του κινητικού νευρώνα (ALS) μέσω εξειδικευμένης διεπιστημονικής προσέγγισης. (από το SITE, της)

3. Ὁ Viktor Frankl (Βίκτορ Φράνκλ, 1905-1997) ἦταν Αὐστριακὸς νευρολόγος, ψυχίατρος καὶ φιλόσοφος, ὁ ὁποῖος ἐπέζησε ἀπὸ τὸ Ὁλοκαύτωμα τῶν Ναζί, μιὰ καταλυτικὴ ἐμπειρία γιατὶ τοῦ διαμόρφωσε τὶς ἰδέες του, σχετικὲς μὲ τὸ νόημα τῆς ζωῆς καὶ τοῦ θανάτου. Εἶναι ὁ ἱδρυτὴς τῆς «Λογοθεραπείας», μιᾶς ψυχοθεραπευτικῆς Σχολῆς ποὺ ἑστιάζει στὴν ὑπαρξιακὴ καὶ ἀνθρωπιστικὴ ψυχολογία μὲ στόχο τὴν ἀναζήτησι τοῦ νοήματος τῆς ζωῆς ὡς τὴν κεντρικὴ ἀνθρώπινη κινητήρια δύναμι. Τὸ πιὸ διάσημο ἔργο του ἀπὸ τὰ 39 βιβλία, εἶναι: «Ἡ Ἀναζήτηση τοῦ Νοήματος τῆς Ζωῆς».

4.         Viktor E. Frankl, Man’s Search for Meaning, Boston: Beacon Press, 2006, Part Two, κεφ. “The Existential Vacuum”, σελ. 110–111

5.          ΠΑΠΠΑ ΒΑΪΑ, Στίγμα στη Ψυχική Νόσο και στον Καρκίνο: Στάθμιση του Νέου Εργαλείου CASS σε Γενικό Πληθυσμό για πρώτη φορά στην Ελλάδα.σελ.9

6.          ΠΑΠΠΑ ΒΑΪΑ, Στίγμα στη Ψυχική Νόσο και στον Καρκίνο, Αυτόθι, σελ.36/ και Tόγκας Κ, Αλεξιάς Γ., Ψυχική υγεία ασθενών με καρκίνο πνεύμονα, Διεπιστημονική Φροντίδα Υγείας (2015) Τόμος 7, Τεύχος 3, σελ.93.

7.         Ira Byock,The Four Things That Matter Most: A Book About Living, New York: Atria Books, 2004, ιδίως Part One, κεφ. 1–2, σελ. 3–17· Part Two, κεφ. 5–10, σελ. 39–102· Part Three, κεφ. 11–13, σελ. 103–138· Part Four, κεφ. 14–17, σελ. 139–178. 8

8. Ira Byock, The Four Things That Matter Most, Atria Books, 2004: ΣταΚεφ. 1: “Saying the Four Things” σελ. 3–8– – Ἐδῶδιατυπώνεικαθαρὰτὶςτέσσεριςφράσειςκαὶἐξηγεῖτὴνοὐσίατουςμέσαἀπὸκλινικὰπαραδείγματαἀποχαιρετισμοῦ. / στὸΚεφ. 2: The Healing Power of Words” σελ. 9–17– Ἀναλύειτὴνθεραπευτικὴδύναμιτοῦλόγουσὲσυνδυασμὸμὲτὴνπαρουσίακαὶτὴνἀκρόασι (ἡσιωπὴὡςχῶροςὅπου «χωρᾶ» ἡλέξι). / στὸΚεφ. 3: “Completing Relationships” σελ. 18–25 Οἱτέσσεριςφράσειςὡςδομὴσυμφιλίωσης/ ὁλοκλήρωσηςσχέσεωνστὸτέλοςτῆςζωῆς. / Κεφ. 4: “Transformations” σελ. 26–38 Πῶςἡεἰλικρινὴςἀνταλλαγὴτῶνφράσεων (συγγνώμη, συγχώρησι, εὐχαριστία, ἀγάπη) μεταμορφώνειτὸνψυχισμὸἀσθενῶνκαὶσυγγενῶν.

9.      Ira Byock, The Four Things That Matter Most, Atria Books, 2004: ΣταΚεφ. 5- 10 (σ. 87–102), μέσαἀπὸἱστορίεςἀσθενῶνμὲβαριὰνόσο, τονίζειὅτιἡσυγγνώμηκαὶἡσυγχώρησισυχνὰὡριμάζουνμέσασὲσιωπηλή, σταθερὴπαρουσία – ὄχισὲλεκτικὸ “βομβαρδισμὸ”.

10.       Ira Byock, DyingWell: The Prospect for Growthat the End of Life, RiverheadBooks, 1997.: Στα κεφ. 11, 12, 13: δείχνει πώς το «Σ’ ευχαριστώ» γίνεται τρόπος να τιμήσουμε σχέσεις, ακόμη κι όταν ο άλλος δεν μπορεί πια να απαντήσει. Η ήρεμη παρουσία στο δωμάτιο (κρατώντας το χέρι, χωρίς πολλά λόγια) είναι συχνά το πλαίσιο μέσα στο οποίο “ακούγεται” βαθύτερα το ευχαριστώ. Στο Κεφ. 14 δείχνει ότι το «σ’ αγαπώ» δεν είναι μόνο ρήμα, αλλά και τρόπος παρουσίας: η φροντίδα, η σιωπηλή παραμονή στο πλευρό, το άγγιγμα, η αντοχή στο να βλέπεις τον άλλον να φεύγει γαλήνια.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

1. Γιαννουλάκη, Ευτυχία, Η ποιμαντική προσέγγιση του τελικού σταδίου, www. ecclesia. gr /greek / holysynod/commitees/pastoral/pastoral.htm
2. Ελληνική Εταιρεία Παρηγορικής Φροντίδας, Οδηγίες για συγγενείς ασθενών τελικού σταδίου, Αθήνα 2021.
3. Κατσιμίγκα, Γεωργίου, Νοσηλευτική και θεολογική προσέγγιση του πόνου, www.ecclesia. gr/ greek/holysynod/commitees/pastoral/pastoral.htm
4. Νικολάου, μητρ. Μεσογαίας& Λαυρεωτικής, Από το καθ' ημέραν στο καθ' ομοίωσιν,έκδ. Εν πλώ, Αθήνα 2008
5. Νικολάου, ΜητροπολίτουΜεσογαίας και Λαυρεωτικής, Αρχές Ορθοδόξου βιοηθικού προβληματισμού, bioethics.org.gr/05 frame.html
6. ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΔΡΕΛΑΙΖΗΝΟΥ, ΠΝΕΤΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ, gr/greek/holysynod/commitees/pastoral/laizinou_karkinos.pdf08/05/2014
7. π. Σταύρος Κοφινάς, Νοσηλευτική και θεολογική προσέγγιση του θανάτου, ecclesia.gr /greek/ holysynod/commitees/pastoral/pastoral.htm
8. π. Σταύρος Κοφινάς, Ο ποιμένας και ο άρρωστος, www. ecclesia. gr/ greek /holysynod /commitees /pastoral/pastoral.htm
9. ΠΑΠΠΑ ΒΑΪΑ, Στίγμα στη Ψυχική Νόσο και στον Καρκίνο: Στάθμιση του Νέου Εργαλείου CASS σε Γενικό Πληθυσμό για πρώτη φορά στην Ελλάδα
10. Σμέμαν, Αλέξανδρου, ’Έσχατος εχθρός καταργείται ό θάνατος, έκδ. Εν πλώ, Αθήνα, 2006
11. Σταυρόπουλος, Αλέξανδρος, Μ., Θεολογική θεμελίωση της ποιμαντικής των ασθενών
12. ΤΟΓΚΑΣ, Ψυχική υγεία ασθενών με καρκίνο πνεύμονα, Διεπιστημονική Φροντίδα Υγείας (2015) Τόμος 7, Τεύχος 3, 86-96
13. Ira Byock, The Four Things That Matter Most (2004)
14. Viktor Frankl, Man’s Search for Meaning (1946)