του Ι.Μότση

Α. ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ

Το Ζωτικό πριν τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο ήταν ένα χωριό γεμάτο ζωή. Ηταν το κεφαλοχώρι της περιοχής, η έδρα του σχολαρχείου και ο τόπος όπου η κτηνοτροφία σε στενή αλληλεξάρτηση με την γεωργία ήταν η κύρια απασχόληση των κατοίκων του.

Η οργάνωση της κοινοτικής ζωής στο Ζωτικό διατηρούσε μια ισόρρο­πη σχέση μεταξύ των παραγωγι­κών διαδικασιών και των λειτουρ­γιών του περιβάλλοντος χάρις σε ένα πολιτισμικό σύστημα επιβίω­σης, τον "Κοινοτικό Τρό­πο Παραγωγής”, ένα μοναδι­κό μοντέλο κοινωνικής, οικονομι­κής και πολιτισμικής οργάνωσης με σημαντική παράδοση στις α­γροτικές περιοχές της Ελλάδας μέ­χρι τα τέλη της δεκαετίας του 40.

Αυτή η οικονομική οργά­νωση της κοινότητας ήταν τμήμα μιας επαλ­ληλίας σχέσεων, αρχών και λει­τουργιών, οι οποίες βασίζονταν στις παραδοσια­κές τεχνικές διαχείρισης φυσικών πόρων, όπως προστασία εδάφους, υδάτινων πόρων και ανακύκλωση θρεπτικών υλικών μέσα στο ίδιο το χωράφι, όπου τα υπολείμματα (κοπριές, φύλλα, άχυρα κλπ.), αποικοδομούνταν και απέδιδαν τα θρε­πτικά τους στοιχεία. Οι λειτουργίες στο κοινοτικό νοικο­κυριό ήταν όχι μόνο ποικιλόμορ­φες, αλλά και αλληλένδετες σε ση­μείο που να διατηρούν μια ισόρρο­πη σχέση μεταξύ των παραγωγι­κών διαδικασιών και των λειτουρ­γιών του περιβάλλοντος.

Η κτηνοτροφία ήταν η βασική ασχολία των κατοίκων του Ζωτικού. Στην Βρυτζάχα τα κοπάδια από αιγοπρόβατα πλησίαζαν τα δεκαπέντε χιλιάδες κεφάλια  και περί τα εκατό γελάδια σε ελεύθερη βοσκή σε όλο το βουνό, εκτός από κάποιες μικρές καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Για την εξυπηρέτηση δε της κτηνοτροφικής παραγωγής είχαν κατασκευαστεί στους τόπους βοσκής ειδικά καταλύματα (στάνες), τα οποία αποτελούσαν τμήμα της υποδομής της αγροτικής εκμετάλλευσης. Τα γάλα υφίστατο στην οικογενειακή αγροτική εκμετάλλευση όλη την απαιτούμενη επεξεργασία για την παραγωγή των τελικών προϊόντων (τυρί, βούτυρο, κεφαλοτύρι κλπ.) τα οποία καλύπτανε σε ένα πρώτο στάδιο την οικογενειακή ζήτηση και ενίοτε παράγανε ένα πρωτογενές πλεόνασμα. Αυτό το πλεόνασμα, ενισχυμένο με το πλεόνασμα σε κρέας ανταλλάσσονταν στο εμπόριο των πλησιέστερων αστικών κέντρων (Ιωάννινα, Παραμυθιά) με μια σειρά προϊόντων σε μορφή πρώτων υλών (υφάσματα, δέρματα, εργαλεία, οικιακά σκεύη κ.ά.) και σε μορφή υπηρεσιών.

Η εριουργία αποτελούσε στοιχείο της δομής της οικογενειακής αγροτικής εκμετάλλευσης, η οποία κάλυπτε σε σημαντικό βαθμό της ανάγκες ένδυσης των κατοίκων. Το μαλλί υφίστατο την κατάλληλη επεξεργασία και ο αργαλειός αποτελούσε απαραίτητο εργαλείο σε κάθε νοικοκυριό.

Η γεωργία αποτελούσε τον δεύτερο πυλώνα της αγροτικής οικονομίας στο Ζωτικό. Συντελούσε τόσο στην εξυπηρέτηση των διατροφικών αναγκών του νοικοκυριού, όσο και στην διατροφή των κοπαδιών.

Η οργάνωση της αγροτικής κοινοτικής οικονομίας του Ζωτικού ευνοούσε την άσκηση επιτηδευμάτων όπως του κτίστη, του μαραγκού, του τσαγκάρη, του ράφτη, του παντοπώλη κλπ. για την κάλυψη των αναγκών της κοινότητας στον τομέα της στέγης, ένδυσης, μεταποίησης, εμπορίας κλπ.

Μετά την κατοχή και την μαζική εκδίωξη, τον Σεπτέμβριο του '44, στην Αλβανία των Τσάμηδων από την περιοχή της Θεσπρωτίας, οι εκκενωθείσες περιοχές απαλλοτριώθηκαν από την ελληνική κυβέρνηση με μια σειρά διαταγμάτων στις αρχές της δεκαετίας του 50 και απεδόθησαν σε ντόπιους και εποίκους. Από τότε ξεκινά και η αποδόμηση του Κοινοτικού Τρόπου Παραγωγής στο χωριό μας.

Ενα τμήμα των κατοίκων του Ζωτικού μετοίκησε στις απαλλοτριωμένες περιοχές της Θεσπρωτίας και λίγο αργότερα – αρχές της δεκαετίας του 60 - ξεκινά ένα δεύτερο κύμα μετανάστευσης, ένα τμήμα του οποίου κατευθύνεται στο εξωτερικό (Βέλγιο, Γερμανία, Ελβετία, ΗΠΑ, Αυστραλία) και το άλλο στο εσωτερικό, κυρίως στην Αθήνα.

Το Ζωτικό στερείται έτσι το βασικό του εργατικό δυναμικό, κυρίως άντρες των ηλικιών από 20 έως 45 ετών. Οι επιπτώσεις της στέρησης αυτής ήταν σημαντικές. Παραδοσιακές ασχολίες - κτηνοτροφία και γεωργία - αρχίζουν να φθίνουν ραγδαία.

Η κτηνοτροφία μειώνεται σημαντικά. Τα κοπάδια στο βουνό μειώνονται δραματικά και περιορίζονται στην παραγωγή γάλακτος και κρέατος. Δεν υπάρχει ολοκληρωμένη επεξεργασία του γάλακτος, παρά μόνο για οικιακή χρήση. Το υπόλοιπο παραδίδεται για επεξεργασία σε ειδικές μονάδες.

Η γεωργία αρχίζει και αυτή να φθίνει, με μικρότερο ρυθμό από την κτηνοτροφία. Μερικές καλλιεργήσιμες εκτάσεις μετατρέπονται σταδιακά σε βοσκότοπους(1), σε άλλες αλλάζει το είδος της καλλιέργειας και από καλλιέργεια σιτηρών μεταβαίνουμε είτε σε καλλιέργεια τριφυλλιού, για την εξυπηρέτηση κυρίως των οικόσιτων πια ζώων είτε σε δενδροφύτευσή τους από οπωροφόρα δένδρα και αμπέλια, στοχεύοντας σε προσπόριση εισοδήματος από την πώληση των καρπών τους.

Οι νέες γενιές προσανατολίζονται στην αναζήτηση θέσεων εργασίας στα αστικά κέντρα, καθώς και στην ανώτερη και ανώτατη εκπαίδευση, με αποτέλεσμα η φυλορροή του χωριού μας να συνεχιστεί με ταχύτερους ρυθμούς από αυτούς της δεκαετίας του 50.

Η αγροτική οικονομία του χωριού μας, η οποία παρουσίαζε και χαρακτηριστικά μιας αυτάρκους και αειφόρου οικονομίας ουσιαστικά διαλύεται και η μικρή κοινωνία του Ζωτικού αναζητεί νέους προσανατολισμούς.

Β. Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Σήμερα το Ζωτικό αριθμεί 260 μόνιμους κατοίκους (απογραφή 2001), με εμφανή τα σημάδια γήρανσης αυτού του πληθυσμού.

Η αγροτική οικονομία παρουσιάζει έντονα τις διαρθρωτικές αδυναμίες της "υπολειμματικής" ή "οριακής" αγροτικής οικονομίας, κυριότερες των οποίων είναι:

Στο βουνό βόσκουν το καλοκαίρι σε ελεύθερη βοσκή 600 περίπου αιγοπρόβατα και 50 γελάδια. Η οριοθέτηση των βοσκοτόπων για κάθε κατηγορία των ποιμενικών αυτών ζώων χαρακτηρίζεται από ανορθολογισμό, η δε υποδομή στην αξιοποίηση των πηγών του βουνού για την εξυπηρέτηση των κτηνοτροφικών μονάδων είναι ανεπαρκέστατη έως και μεροληπτική σε βάρος των μεγάλων ζώων (βοοειδών και αγρίων αλόγων).





Η έλλειψη μελέτης στοιχειωδώς ορθολογικής διαχείρισης(2) των βοσκοτόπων γίνεται καταφανής από τον περιορισμό, με απόφαση του Δήμου Σελλών, του χώρου βοσκής των βοοειδών σε μια έκταση του βουνού, το Βράτιμο, η οποία είναι παντελώς ακατάλληλη για το είδος αυτό των ζώων, τόσο λόγω της μορφολογίας του εδάφους της (οξύ επικλινές, δύσβατο και πετρώδες) όσο και της βλάστησής της (ξυλώδης με θαμνώδη μορφή και διάσπαρτες συδενδρίες).{mosimage}Δεν χρειάζεται να κατέχει κανείς γεωτεχνικές γνώσεις για να διαπιστώσει πως η βοσκοϊκανότητα(3) της έκτασης αυτής για το συγκεκριμένο είδος ζώων είναι σχεδόν μηδενική.Σ’ αυτό πρέπει να προσθέσει κανείς και την απαγόρευση χρήσης των δεξαμενών ομβρίων υδάτων από τα βοοειδή, έτσι που σήμερα τα βοοειδή να ποτίζονται σε αυτοσχέδιες ποτίστρες, με νερό, το οποίο μεταφέρεται με βαρέλια από το χωριό!!